Intervistë me Arlinda Guma
(Dhënë Qerthulli-t datë 18 Gusht 2014)

Arlinda Guma

- Çfarë nuk është thënë, mund të thuhej, a duhej të thuhej për letrat shqipe?

Që lexuesi i këtyre letrave është i mrekullueshem. (zakonisht thuhet dhe “i mBrekullueshëm”, siç duket nënvetëdijësohet me fjalën “mbret”).
Që lexuesi shqiptar është një lexues cilësor, dinjitoz edhe… por që fatkeqësisht, këto vitet e fundit, duket paksa i çoroditur dhe i keq-orientuar drejt letersisë së lehtë, rozë, asaj lehtësisht; “të shitshme” (kjo e fundit ka një ekuivalente të përafërt në gjuhën angleze).
Që lexuesi shqiptar ka patur hershëm një traditë të bukur leximi (në kohën e diktaturës, në mungesë të variacioneve të tjera të jetës, si këto të ditëve tona; pube-eve, tallavave, ikspesave, gjashtave e të tjera mjerimeve si këto të fundit), dhe se këto baza të forta, dhe solide, me pak mirë-orientim, mund të bëjnë tek ai, atë lexuesin ideal, që lakmojnë, pa përjashtim, të gjithë autorët e letërsisë serioze.

- Nëse bëhet fjalë për simptoma të tilla, ç’mund të bëhej konkretisht, në mos për të shëruar, të paktën për të parandaluar përkeqësimin e mëtejshëm?

Hm, ç’mund të bëhej?… E keni vënë re besoj, nëpër emisione televizive, se sa hapësirë zë, e ashtuquajtura; vitrina e librit?… Nëse jo, po ua tregoj; maksimumi 13 minuta (për të mos thënë 3 minuta), ndërkohë që një spektakël; përshembull “Big Brother”, ku protagonistët; vetëm gromësijnë, heqin syzer, vendosin syzet, veshin taka për të larë banjën, limojnë thonjtë për të larë enët, dhe sërish gromësijnë, gromësijnë pafund (duket se ajo është gjëja të cilën dinë ta bëjnë më mirë), zgjat 3 orë, për të mos thënë më tepër.
Nëse nëpër këto televizonet “komerciale” (le të mos harrojmë që edhe drejtuesit e këtyre televizioneve kanë fëmijë për të edukuar, dhe jo vetëm për t’i ushqyer), do t’u lihej pak më shumë hapësirë emisioneve serioze, atij llojit të rrallë të artit që nuk bën kompromis me “komercializmin”, në rastin në fjalë; letërsisë serioze, qoftë edhe me nga ato emisionet me recitues poezish apo fragmentesh të shkurtra nga tregime të ndryshme (ku mund të punësoheshin shumë aktorë të papunë), ndoshta ky brez që por rritet, do të kish modele më të bukura për të ndjekur, modele më solide, e ndoshta do mendohej pak më gjatë përpara se të kërkonte t’i arrinte gjërat menjëherë, duke ngrohur divanin. Ndoshta emisione të llojit “klubi i librit”, ku një grup lexuesish lexojnë në mënyrë të organizuar, gjatë së njëjtës kohe, të njëjtin libër dhe pastaj mblidhen së bashku dhe flasin për të. Shqipëria do krijonte një traditë të bukur leximi, tek e fundit, siç dhe e ka patur gjithmonë.

- Shihni mundësi reale që kjo të ndodhë?

Sigurisht. Televizioniet që subvencionohen nga shteti mund ta bëjnë fare mirë këtë, edhe pse arka e shtetit, është ajo që dimë; e varfër dhe e bastisur prej parardhësve, por jo vetëm prej tyre siç dhe rezulton prej ngjarjeve të fundit. Sidoqoftë, me pak pará dhe shumë idealizëm, e dashuri për librin, mund të bëhen gjëra të bukura.
Më duhet të sqaroj diçka këtu; në Shqipëri, idealizmi si koncept përçmohet rëndomtas, njerëzve u kujton një term të shumëpërdorur në demagogjinë e diktaturës. Por unë mendoj se ky është një term shumë më universal se për ta lokalizuar në një sistem politik të caktuar. Çdo shoqëri ka nevojë për idealistët e saj, idealistët i revolucionarizojnë shoqëritë, mendësitë, edhe pse në fillim kontestohen, linçohen, digjen në turrën e druve, etj… Bota merr shpresa të bukura kur bashkë-udhëton me ekzistencën e tyre… Mjerë shoqëritë që nuk i kanë idealistët, kështu siç po e ndërtojmë ne, këtë tonën në Shqipëri, këtu ku himnizojmë parreshtur “të mirat e kapitalizmit” (i cili as kapitalizëm mirëfilli nuk duket), dhe theksojmë përditë këtë mungesë humnerike e të pazëvendësueshme, e cila herët a vonë do të shndërohet në nje lloj bumerangu që do na kthehet nga vetja

- Në morinë e problemeve, me të cilat përballet çdo ditë shoqëria jonë, shpesh të një natyre ekzistenciale; si ikja masive e popullatës, mbijetesa, plagët e trashëguara, ngushtica ekonomike, korrupsioni, ku e vendosni për nga renditja mjerimin e kulturës e për pasoje, të letërsisë?

Po, sigurisht, mund të flasim për mjerim të përgjithshëm kulturor. Mjerimin e kemi që tek muzika e llojit të shoferave të furgonave (me gjithë respektin për këtë lloj profesioni), me të cilën, një specie muzikantësh edukon tek publiku, një lloj shijeje të rëndomtë, të nivelit të baltës. Përpara një viti kam bërë një shkrim për këngën; “Të ka lali xhan”, dhe vuajtjet që kalova atëherë kur m’u desh ta dëgjoja këngën për të shkruar vërtetësisht artikullin, qenë të mynxyrshme, kënga nuk mbaronte kurrë dhe këngëtari e përdridhte zërin sikur e kish zënë korrenti nëpër ca motive horror… Tani, pas një viti, teksa është shuar jehona e “lalit”, seç ka dalë një këngë e llojit; “ta bona me drita”, kështu po i thoshte një ditë një simpatizante kryeministrit te faqja e tij në facebook… U kureshtova dhe pyeta se ç’donte të thoshte ajo shprehje. Më thanë se është një lloj kënge, ndoshta më duhet të bëj dhe për të një shkrim, por vij rrotull e rrotull, se kam frikë ta degjoj; s’di pse, por parashikoj që do jetë po aq e mynxyrshme sa “lali”.
Por të kthehemi te letërsia… Edhe ajo, nuk është mund të ndryshojë shumë nga ç’përshkrova më lart. Kur një shtet planifikon buxhetin e vitit, dhe fondet për artin i ka 0 është më shumë se i mjeruar. Në kushtet e varfërisë së tejskajshme e të dëshpërimit shpirtëror, arti, letërsia, libri, mbeten shtylla kurrizore më solide e njerëzimit, ajo dega ku duhet të kapemi për të mos “çeduar”, mbeten gjithmonë miku që nuk të tradhëton kurrë. Libri është gjithmonë aty, në raftin tënd, dhe nëse e bën dhuratë, është një dhuratë që nuk i ikin vlerat, si një çante përshembull, së cilës i ka ikur sezoni; libri është një dhuratë që mund ta shfletosh gjithmonë…

- A është e mundur, kur flasim për letërsinë e pas 90-ës, duke pasur parasysh hamullinë e botimeve dhe mungesën totale të kritikës së pandikuar, një vështrim perfshirës i vlerave të kësaj periudhe dhe, nëse ka, cilat janë ato sipas jush?

Sigurisht që letërsia e pas 90-ës ka vlerat e saj… Autorët qenë më të lirë, sollën një frymë të re, ndërkohë që disa të tjerëve u ra liria në kokë. Këta të tjerët vendosën veten në piedestal dhe pastaj filluan ta krihnin atë (veten)… Dhe këtu e kam fjalën për autorët që në personazhin kryesor vendosin rëndom veten e tyre, në kohën e shkuar të pakryer (një lloj kohe që përdoret vetëm nga delirantët), ku njëmijë femra të bukura u bien atyre ndër këmbë e u përgjërohen se do vrasin veten nga dashuria për ta, dhe në rastin tjetër; kur janë autore femra; këto na realizohen si mëshirimi i pastërtisë, bukurisë, dlirësisë, e të tjera nga këto gjërat me “isë”.
Kritika, edhe kur ekziston, gjithashtu është e gjithëndikuar. Ne jemi një komb i vogël, me njohjet tona, po kaq të vockla… Të gjithë kemi qëlluar t’i bëjmë një nder dikujt, apo çdokush mund të ketë qëlluar të na ketë bërë një nder neve. Marrëdhënien e kritikës me autorin, aktualisht unë e shoh thjesht si një shkëmbim qokash. Më ka qëlluar të lexoj parathënie librash nga më të parrokshmet e imagjinatës, shkronjësit e parathënieve arrijnë deri aty sa t’i thurrin edhe poezi autorit të veprës…

- Si mendoni se duhen evidentuar këto vlera dhe a është e mundur për kohën që po jetojmë të ndodhë kjo?

Meqë përmenda televizonin “komercial”, po vazhdoj në këtë linjë; shpesh ndodh që televizionet private të kenë edhe shtëpitë e tyre botuese, apo në rastin tjetër; të influencohen nga një shtëpi botuese e caktuar, e si rrjedhojë, qëndrimi është krejt i anshëm. Ka autorë e libra që këto subjekte as që i përmendin nëpër emisionet e vitrinave të tyre të librit (pse në çdo televizon, kjo vitrinë mban të njëjtin emërtim, këte nuk e kuptoj!). Nëpër ekrane promovohen dhe përmenden vetëm autorë klanorë e të tjera si këto. Po kështu dhe ndonjë organizatë që ka mundësi të financojë për ndonjë aktivitet, botim antologjie etj, gjithashtu edhe ato kanë klanet e tyre në dhënien e sponsorizimeve për librin që aq shumë u nevojiten shkrimtarëve. Nuk po përmend këtu edhe një lloj biznesmenësh që kanë mundësi të financojnë botimin e një libri, por nuk e bëjnë, pasi shpesh libri i fundit që mund të kenë lexuar, mund të ketë qenë menuja e ndonjë restoranti, edhe kjo e shtypur me gabime drejtshkrimore. Kjo edhe sepse këta biznesmenë duken tepër të zënë të financojnë konkurse bukurie (ku i dihet, ndoshta nëpër këto konkurse kërkojnë dhe vartëset e tyre te ardhshme, meqë kanë zakonisht kritere “estetiko-stratosferike” për vendet e tyre të punës).
Vlerat, nëse janë, duhen evidentuar në mënyre të paanshme. Si ndodh kjo? Para së gjithash, duke rritur lartësitë si mendësi shoqërore, duke dalë nga meskinitetet e vockla, të llojit; “nga inati nuk ia blej librin atij”, – kështu shprehej fqinji i një shkrimtari të njohur, i cili me siguri do ketë patur ndonjë debat banal me të për shkak të pompës së ujit, ashtu siç të gjithë kemi me fqinjët nëpër pallatet tona. Nëse nuk rriten këto lartësi si shoqëri, por edhe në mes vetë shkrimtarësh, duke u ngritur mbi ato gic-mic-et groteske, arti do vazhdojë të notojë nëpër lyrën e baltës. Nuk mund të bëhesh një shkrimtar i mirë po ishe njeri meskin… E keni vënë re që të gjithë autorët mediokër, janë edhe ata më të pamëshirshmit nëpër linçime të vërbta turmash?

- Ç’rol mendoni se luan interneti dhe mundësite e reja të komunikimit në letërsi dhe sa e ndikojnë atë këto të fundit?

Një rol të mrekullueshëm. Të them të drejtën fare, mua, në facebook, më kanë sjellë me zor miqtë. Më dukej gjëja më idiote dhe e pakuptimtë, të hapje një llogari, të vendosje foto e të komplimentoheshe nëpër komente si; “një hyjni”, “si një bukuri që të pret gjunjët e të tjera si këto”. Madje për këto, facebook-ut i kam kushtuar edhe një shkrim fshikullues; 4 vite më pare, shkrim i cili qarkulloi gjatë nëpër mediat e shkruara, natyrisht në to u botua pa lejen time, siç ndodh rëndom në Shqipëri, dhe që i ndau shqiptarët në dy grupe të rrezikshme; gjysmat më lavdëronin, e gjysmat donin, hëm, si të thuash; “të më hanin të gjallë”, do ishte fjala më e përshtatshme. Tani pas 4 vitesh, mund të them se qëndrimi im ndaj mediave sociale ka ndryshuar. Padyshim facebook-u është një eksperiment social, vazhdimisht nën shndërim, dhe kam përshtypjen se do jetë kështu derisa të vdesim nën eksperiment, një eksperiment social që na ka dalë duarsh, dhe diçka e panjohur dhe shumë më e madhe se përkufizimi që unë i dhashë përpara 4 vitesh, por përtej kësaj ane të panjohur e të frikshme, unë them se ka edhe një ane të vlertë, shumë dominuese. Përpara dy muajsh unë kam botuar një roman, “Bulevardi i yjeve,”, e ka titullin. Duke mos qenë unë pjesë e lobeve të ndryshme, tipike shqiptare, ky libër gati nuk është përmenduar fare nëpër mediumet e ndryshme, përveçse prej lexuesve të mi në facebook, të cilët më ndjekin prej kohësh, prej artikujve që kam botuar nëpër gazeta apo prej blogut tim. Këta lexues e kanë promovuar mes njëri-tjetrit romanin tim, me info të ndryshme nëpër wall-et e tyre, dhe tani shitëset nëpër librari të ndryshme të Tiranës, sa herë kur unë shkoj dhe i pyes me drojë, më thonë se libri ka ecur mjaft. Ja pra, kjo është ajo mrekullia e mediave sociale, internetit.

- Duke qenë se cilësia letrare dhe përfitimi ekonomik nuk shkojnë medoemos krah për krah, mendoni se duhen ndihmuar autorët nga administrata dhe në ç’formë, duke pasur parasysh se modele të tilla si çmimet dhe bursat janë përfolur, shpesh jo për mirë

Le ta themi hapur; “tradita” na ka bërë të arrijmë në përfundimin se nëse merr një çmim, qoftë edhe të merituar, duhet t’u betohesh njerëzve me dorë mbi kuran apo ungjill, se nuk ke patur asnjë mik në juri, përndryshe, ky çmim, më shumë të përlyen se të nderon. Si autore, mendoj se çmimi me i mirë është vlerësimi i lexuesve. Mua nuk më duhet një podium, lë të themi; i diskutueshëm për nga integriteti, që të më japë një çmim, dhe pastaj të vë veten gjithmonë në pikëpyetje nëse e meritoja vërtetë çmimin. Në të vërtetë, në Shqipëri asnjëherë nuk e kupton dot plotësisht nëse ke talent, talenti këtu konsiderohet si një detaj i vogël, fare i parëndësishëm, por edhe kur qëllon që këtë talent ta vënë re, u devijohet qëllimisht qëndrimeve publike, dhe qëllimisht bëhen kapërcime akrobatike të llojit; “je shkrimtar i mirë, por s’je njeri i mirë”. A thua se njeriu jeton në Alaskë dhe shkrimtari në Honolulu… Duan apo s’duan këta “akrobatë” të veckël, meskinë, shkrimtari dhe njeriu janë një.
Por nga ana tjetër, unë jam duke shkruar një roman të dytë, dhe vlera monetare e këtij çmimi do më ndihmonte për ta botuar atë në mënyrë dinjitoze, apo nëse përmend këtu planet e mia më optimiste; për përkthimin e romanit tim të parë. Pra autorët duhen ndihmuar, sigurisht prej shtetit dhe jo vetëm, por me kusht që shteti t’i lërë të lirë e të mos u kërkojë ndonjë gjë në këmbim, dmth. që autorët të kthehen në mercenarë të tij, e pastaj të fillojnë t’i bejnë fresk dorës që iu zgjat.. Shkrimtarët duhen lënë të lirë. Në shoqëritë e emancipuara ata kanë një status mjaft të veçantë; gati të paprekshëm. Prej shumë kohësh, më është ngulitur në mendje një pjesë nga romani: “Ftesë në studio” i Ismail Kadaresë. Gjatë një evenimenti mondan për letërsinë, një Lord anglez, i cili përpiqej drojtur dhe me mjaft takt të futej ne një bashkëbisedim mes shkrimtarësh, fyhej prej tyre me fjalët: – Të me falë zoti Lord, po ai nuk e njeh mirë këtë çështje!
Në Shqipëri kjo skenë do zhvillohej në një kah krejt të kundërt; do ishte pikërish ai “Lordi” që do ta fyente shkrimtarin, dhe jo me fjalë elegante si rasti me lart: – Të më falë zoti shkrimtar, por ai nuk e njeh mirë këte çështje!, por thjesht me harbutëri, përderisa galantësia nuk duket pika e fortë e klasave tona të reja, të pasura…

- Si e shikoni rolin e botuesit, libraritë, jurive, ministrisë dhe, jo së fundi, të vetë letrarëve në raport me këtë të fundit

Në shtetet e emancipuara, botuesit e krijojnë autorin. Në Shqipëri autori duhet të shkojë vetë derë më derë, e të bëjë njëherësh; menaxherin, agjentin, promovuesin, autorin. Nga eksperienca; përpara se të gjeja shtëpinë botuese “Toena” për botimin e “Bulevardit të Yjeve”, u sorollata poshtë e lart nëpër disa shtepi të tjera botuese, drejtuesit e të cilave sapo shfaqesha në derë; e kishin zakon të më hidhnin një vështrim nga koka te këmbët, të llojit; “E ç’do ketë shkruar kjo çupëlinë?”. Mund ngaqë isha e veshur me xhinse… nuk e di… Kam vendosur që për botimin e romanit të dytë, të shkoj me një kapele nga ajo e princeshës së Wells-it, dhe me një erashkë tekanjoze dhe mospërfillëse në duar. (autorëve meshkuj iu sugjeroj një borsalinë dhe mundësisht ndonjë llullë, jo domosdoshmërisht të ndezur).
Ndodhte që këta botues të më bënin pyetje paragjykuese të llojit; – Libër me poezi e ke? Në të shumtën e rasteve hezitonin ta lexonin librin, madje një botuese arriti deri aty sa më tha: – Po sikur të kesh bërë ndonjë gabim ti atje brenda? Gati sa s’tha; “Gabim Politik”. Ia ktheva: – E zëmë se e kam bërë këtë gabimin, jam unë autorja dhe jam unë që mbaj përgjegjësi për ato që kam shkruar.
Dikush t’ia thotë ju lutem kësaj zonje që komunizmi ka kohë që është rrëzuar, kështu nuk do shqetësohet më për “gabime ideore, dekadente”.
Më besoni, kam dalë edhe e përlotur nga këto zyra botuesish, sepse edhe kur merrnin mundimin ta lexonin romanin tim, dhe pastaj me shprehnin konsiderata me superlativa për; “stilin e pazakontë” e bla… bla…bla, lavdërime të tjera si këto (ja përse them se në Shqipëri nuk e merr dot kurrë vesh me të vërtetë nëse ke talent), kur vinte puna te kushtet e kontratës, kishin një sjellje të tmerrshme, dikush arriti deri aty sa të vendoste në kontratë një klauzolë djallëzore ku shkruhej se botuesi merrte të drejta nga autorësia e librit, edhe pse isha unë vetë që po e financoja romanin tim, gjë që më shqetësoi dhe më detyroi të mos e firmosja kontraten me atë botuese, dhe të shkoja gjithë alarm ta rregjistroja romanin te Zyra e së Drejtës së Autorit. (Më duhet të them se atje punojnë vërtetë njerëz të përkushtuar)

- Si e shikoni të ardhmen e afërt të letërsisë shqipe?

Të bukur! (pavarësisht njëmijë e një problemeve që rendita)

- Me rënien e tiranise ra vetvetiu dhe hierarkia e krijuar atë kohë e letërsisë shqipe. Shumë autorë të mohuar e të papërfillur. deri atëherë, të ndaluar e të pabotuar, iu shfaqën lexuesit me veprën e tyre, shpesh edhe për herë të parë. Përmendim këtu Fishtën, Koliqin, Trebeshinën, Camajn, letërsinë e sirtareve dhe atë të burgut apo dhe avangardën letrare të viteve 90-të. Sidoqoftë, ndonëse të pranishëm në raftet e librarive ngjan se letërsia e vonuar dhe ajo e pas diktures ende nuk e ka zënë vendin e saj të merituar në kulturën tonë. Clët mendoni se janë shkaqet dhe se a mund të ndryshohet kjo?

- Sigurisht që ende nuk e ka zënë vendin e merituar, sepse ende vazhdohet me mendësinë e vjetër. Kam marrë pjesë njëherë në një konkurs letërsie, ku autorët ndaheshin në autorë të vjetër dhe autorë të rinj, ndërkohë që autorët për mendimin tim, kanë vetëm një ndarje; të talentuar dhe të patalentuar. Sepse një autor i vjetër, i cili mund të ketë shkruar njëzetë libra, ndonjëherë mund të mos krahasohet me një librin e vetëm, shkruar prej nje autori të ri, të talentuar.
Ju përmendët këtu disa autorë të mohuar, por mua me dhembi se nuk përmendët një poet i cili ka patur një jetë tragjike; Frederik Rreshpja. Përpara poezisë së tij, të gjithë autorët e tjerë shqiptarë që janë glorifikuar diktaturës, më duken skematikë dhe të mërzitshëm. E pra, ky autor, si të mos i mjaftonte jeta tragjike dhe persekutimi ç’njerëzor në komunizëm, jo pak është persekutuar edhe në demokraci. Janë ca metoda të liga për të shpërfillur një autor të talentuar këtu, në dukje të paqëllimta, i kanë përdorur më parë gjatë diktaturës me Lasgush Poradecin… Heshtja, indiferenca… Të njëjtat metoda që ndiqen edhe sot në demokraci ndaj Rreshpjes…etj… Ka një heshtje të qëllimtë… As përvjetorin e vdekjes nuk ia përmendën, por jo vetëm atij. Edhe pse poezia e Rreshpjes është futur në antologjitë më dinjitoze botërore, në Shqipëri heshtet… Poezia e Rreshpjes është një poezi që rrëzëllin si një smerald i përkorë, përkundruall baltës së skematizmit, dhe kjo, jo detyrimisht asaj të diktaturës, ka kaq shumë skematizëm, me tepri do thosha, edhe në këtë postdemokracinë tonë.
Përmenda Rreshpjen, por fare mirë mund të përmendja edhe autorët që përmendët ju, pasi sot asnjë prej tyre nuk ka marrë vendin e merituar…
Megjithatë, nuk duhen humbur shpresat.

Nën çadër

29 Shtator, 2014

Botuar në Albanian Travel
nga Flora Xhemani Baba
Dt.01/09/2014

Bulevardi i Yjeve

Nuk e di kush e shpiku i pari / e para mendimin idiot së nën çadër mund të lexohen vetëm libra rozë, duke i hequr kështu të drejtën ngjyrave të tjera të librit të shijohen përmes flladit të detit, aromës së pishave shijes së jodizuar të ajrit apo çfarë tjetër. Ka njerëz që kohën e lirë e kanë shumë të shtrenjtë dhe do të ishte sakrilegj t’u propozoje si konsum të kësaj kohe një libër rozë kur shumë bukur mund të shijohej e verdha ankthndjellëse, e zeza rrënqethëse, grija e trishtë apo e e kuqja pasionante.
“Bulevardi i Yjeve” i Arlinda Gumës nuk është megjithatë, as rozë, as i verdhë, as gri e as ndonjë ngjyrë tjetër me të cilën njeriu mund të penelojë vetë librin që lexon. Dhe asgjë nuk e pengon që të mund të lexohet kudo, aq më pak nën çadër.

Më shumë se njëngjyrësh, ai është një mozaik i përbërë nga një formë shumë origjinale vendosjeje gurësh, ku çdo kapitullth është një historizë, e cila mund të qëndrojë shumë mirë më vete por që, kuptimin e plotë e merr kur bashkohet me copëzat e tjera të mozaikut, duke formuar në fund figurën që ky mozaik përcjell. Një roman që të krijon ndjesinë e ngrohtë se po lexon rrjedhëjetën e njerëzve të tu të afërt e jo të ca personazheve krijuar artistikisht nga një shkrimtare. Nuk është aq e thjeshtë të krijosh të thjeshtën e përbërë, siç ndodh në këtë libër, ku përshtypja e parë e kapitujve të parë është pikërisht thjeshtësia e përcjelljes së ngjarjes, aq sa të bën të mendosh që edhe ti që po e lexon mund ta krijosh një histori të tillë. Kur historia i hyn mesit dhe një sy i tretë fillon e sheh ngjarjet nga këndvështrimi i vet (Lora), atëhere kuptojmë se dy narratorë (shkrimtarja dhe Lora), janë dy përshkrues të ndryshëm për të njëjtën histori, të cilët s’bëjnë gjë tjetër veçse shtojnë thyerjet e kësaj cope të madhe diamanti duke e bëë atë t’i përkëdhelet më shumë diellit me reflekse vezulluese.
Pa dashur t’u hyj krahasimeve skematike për ta vendosur romanin në një platformë të tillë që të quhet “pasqyra e shoqërisë së sotme”, “lufta mes së mirës e së keqes”, “në fund triumfon happyend-I” etj, romani është fakt një përzierje e të gjithave, me përpjekjen e mundimshme për t’u shpëtuar epilogëve standartë ku domosdoshmërisht historia duhet të përfundojë ose e lumtur ose shumë tragjike. Edhe ngasja e fortë për përdorimin e fjalëformimeve, risive leksikore, figurave vetjake apo shqipërimeve, të huton deri në tejngopje, mirëpo aty ku matesh të thuash se autorja e ka tepruar, gjuha e romanit thjeshtohet deri në befasi dhe të krijon efektin e një flladi freskie në një ambient të rënduar nga vapa. E çuditshme, e thjeshtë, e ngrohtë, e qashtër jo vetëm si shqipe por edhe si narrativë, gjuha e librit është një ndikues i fortë, gati i barabartë me rëndësinë e ngjarjes, sikur autorja ka dashur të thotë se për të nuk ka rëndësi vetëm përmbajtja por edhe forma po aq sa. Një libër që mund ta lexosh me një frymë por mund gjithashtu ta shijosh dalëngadalë, duke “përtypur” çdo copëz me shijen e mirë të gjuhës dhe historisë së ngjarjes.
I zhytur në morinë e vitrinave të librarive, i panxjerrë lart me një platformë bërtitëse promovimi, i papërkëdhelur a fshikulluar nga një kritikë letrare e cila në dy dekadat e fundit nuk ka mundur të lindë, për të zëvendësuar propangandën e dikurshme e mbi të gjitha, i dënuar edhe prej rregullave të tregut për të mos qenë edhe në librarinë e çdo lagjeje, ky libër nuk ka gjasa të kthehet në një “bestseller”. Por në ndryshim nga shumë bestseller-ë ose jo, e në ndryshim nga shumë produkte që mund t’i ketë edhe komshinj nëpër vitrina librarish, ky libër, është letërsi dhe jo letër.
Lexoni pjesën e mbetur të këtij zëri »

Kujtim Dashi

Nje roman qe duhet trajtuar me ndershmeri

Për shumëçka mund të shprehemi këtu e në analizat e tjera që, me siguri në të ardhmen do t’i bëhen romanit të Arlinda Gumës, na i ka qartësuar vetë autorja. “Dua të të rrëfej se teksa i afrohesha podiumit dhe mbërthehesha nga sytë plot kureshti të të pranishmëve, seç më erdhi një dëshirë t’i evitoja ato fjalimet standarde, që mbahen rëndom në raste të atilla: falenderime standard, komplimente standard, buzëqeshje standard” i shkruan në një e-mail shkrimtarja e njohur Siria Athanas gazetarit të kronikës rozë L.E.

Duke iu përmbajtur këtij “urdhëri” të saj si tekst e nëntekst, dua të them se shkrimtaren e talentuar Arlinda Guma, nuk kam patur rast ta njoh dhe, këtu në këtë promovim, e shoh për herë të parë. Porse më vjen mirë, që në fazën parapërgatitore, kur më është kërkuar mendim, kam ndikuar, – jo pa entuziazëm të papërligjur, – që t’i hapet udhë botimit të këtij romani.

“Romani “Bulevardi i yjeve” i autores Arlinda Guma, – i shkruaja redaksisë së “Toenës”, – mendoj se është interesant, intrigues, shkruar me kulturë, këndshëm, rrjedhshëm dhe ndjehet poetja e ardhur në prozë. Gjykoj se kemi të bëjmë me autore me përvojë e kërkesa të larta artistike e estetike ndaj vetes; me kërkime e realizime serioze në strukturën kompozicionale të veprës, me një stil të konsoliduar e modern, me tipizim e individualizim origjinal të galerisë së karaktereve jetësore dhe me një gjuhë të pasur, me prirjen pozitive për ta pasuruar atë. Në tërësinë e romanit titullimi i kapitujve të tij mund të mos çojë peshë, po kjo s’ka se si të mos bëjë përshtypje, pasi në të shumtën e rasteve ato janë poetikë, kuitesencë e, si kudo gjetkë, ndjehet poetja.

Fokusimi në mjediset, psikologjinë e njerëzve me probleme mendore dhe të afërmeve të tyre, ndërthurja e tyre në kohë dhe hapësirë me realitetin jashtë spitalit psikiatrik, paraqet interes dhe nuk është aq e trajtuar në letrat shqipe, përveçse në kinematografi, dhe këtu shkarazi. Faqet në vazhdim, me hyrjen në rrjedhat e romanit të shkrimtares Siria Athanas, autores së romanit “Kukullat” dhe të gazetarit L.E, e bëjnë romanin më intrigues e dinamik.” etj, etj.

Në këtë audiencë mikse, me lexues të romanit, shpresoj të jetë kështu, me miq, shokë e shoqe e të afërm të protagonistes të këtij eventi, me autorë, botues e njerëz të medias e ndjen të vështirë për të gjetur një rezultante se çfarë më parë duhet të vësh në spikamë, gjithsesi sipas “urdhërit” paraprak e të paralajmëruar “antistandard” të Gumës. Përkitazi disa gjëra janë thënë në shënimet profesionale, mendoj, që shoqërojnë botimin, në disa recensionime në media, ku nuk mund të rri pa e cekur “komplimentin” ndaj librit në një të përditshme, tekstualisht “Një roman i shkruar KUJDESSHËM”, pasi sado që e vras mendjen për të gjetur domethënien kontekstuale të këtij cilësori, sinqerisht nuk e kuptoj se ç’do të thotë “roman i shkruar KUJDESSHËM”.

Në fakt s’e kam krejt hallin te ky cilësor i çuditshëm që hyn këtu nga fusha kryesisht militare, ndërtimore etj, po te preokupimi që prurja të tilla si romani i Arlindës etj, duhen trajtuar me kujdes të veçantë, me ndershmëri e dashamirësi, me vëmendje, seriozitet e përgjegjësi, pasi e them me bindje të plotë se nuk janë të përditshme, se nuk janë aq të shpeshta këso prurjesh, përkundrazi. Edhe kur të ka ardhur një shans për të afruar lexuesin e ri të ftohtë, dembel e përtac me një letërsi bashkëkohore e modern, – jo për humor, Bio, – ku mund t’i shohë bukur e realisht problemet e tij jetike brenda ose jashtë një spitali psikiatrik, qoftë dhe në kuptimin metaforik a nëntekstual, – si te enët komunikuese, – është vërtet mëkat ta trajtosh si të zakonshme. E quaj të vlertë vlerësimin dhe këtë promocion të parë mirëseardhës në letrat shqipe, që i bën Instituti i Librit dhe i Promocionit dhe “Toena”, i cili me siguri, do të pasohet edhe nga të tjerë.

Ç’më ka bërë përshtypje, që dua t’i vë në spikamë këtu?

- Liria brenda autores, natyrisht jo si slogan me të cilin po na i shurdhojnë veshët përditë, po si mishërim konkret në kuptimin e plotë të fjalës, e pakalkuluar; vetëm një liri e tillë brenda vetes mund t’ia mbërrijë suksesit në letërsinë ballkanike e shqiptare;

- finesa, përpjekja për të qenë gjithnjë vetvetja ajo, krijimi dhe personazhet e saja, për të mos i lënë shkas recensionuesve disa radhësh në median tonë, – gjendja e kritikës sonë letrare dhe posaçërisht e ndonjërit syresh, që bëhet “bashkëkohor” duke përshtatur terminologji të studiuesve të huaj të përkthyer (fatmirësisht) në shqip pa ndonjë lidhje adekuate me tekstin që merr përsipër ta anlizojë, – që të mos vrasin fort mendjen se me cilin autor ngjet stili i gjallë, dinamik, përsiatës e shpesh poetik i Arlinda Gumës, e cila bën një letërsi ndryshe,

- kultura e gjerë dhe prirja për ta pasuruar e përcjellë lexuesit jo përmes kolazheve të mençurisë si ngjet rëndom, te gjinsi i fejsbukistëve, që qëmtojnë nëpër libra e blogje fjalë të urta e bëhen kësisoj krejt “të zotë” për shkak të këtyre publikimeve, por i jep në mënyrë origjinale e të tretësuara në tekst, vetvetiu si çdo letërsi modern të bën të vrasësh mendjen për domethënien e tyre;

- mencuria e zgjuarsia e autores, humori i këndshëm e befasues, ironia e sarkazma e saj, që sa i ka dhënë dorë “lënda e parë” e romanit, brenda dhe jashtë spitalit psikiatrik, aq dhe nuk ka abuzuar, kur i ka dhënë krahë fantazisë;

- ndjeshmëria spikatëse, delikatesa e brishtësia në trajtimin e kësaj teme të vështirë e, në përgjithësi të ideve substanciale që ngre përgjatë veprës, si ç’është lumturia për njeriun, raportet e talenteve me lirinë, me famën etj,

-aftësia e saj në zhbirimet psikologjike të atyre personazheve që janë brenda kangjellave dhe të atyre jashtë saj, po janë nën kërcënimin e vazhdueshëm të këmishës së forcës së shoqërisë, për t’ia veshur gjithkujt që e gjen të ndryshëm, ku një vend të veçantë zë figura e Bashkiakut ose e Kryebashkiakut, mjaft groteske dhe tepër përfaqësuese për realitetin shqiptar, (Jam i sigurtë që nëse Shoqata e Kryetarëve të Bashkive të Republikës do të njihet me portretin e këtij Kryebashkiaku në romanin e Arlindës, keni për të parë po nuk zgjodhi ndonjërin prej tyre (sotpër sot rreth 390 të tillë), më tipikun, ta nderëzojë atë me ndonjë dekoratë të lartë, mundësisht presidenciale, siç ngjet rëndom e të thonë “Ja si i kemi ne kryetarët e Bashkive e jo ashtu siç është vizatuar në atë “Bulevardin…” e asaj çupe”.

- zotërimi i plotë i lëndës së romanit (vini re shënimin përmbyllës të librit tetor 2008-tetor 2012, botimi në 2014-en, çka duket se autoren nuk e josh aq suksesi e fama e menjëhershme, po mbi të gjitha i intereson vepra, vepra që mbetet) dhe aftësia e veçantë e plot finesë e thurjes së romanit, për të cilën në ndonjë rast tjetër, do të shprehem më gjerësisht për risitë që sjell, si përshkallëzimin e shpërfaqjes së subjektit, të karaktereve e zhvillimin e tyre, asocimet mjeshtërore, shmangia e trajtimeve tradicionale të një proze të rëndomtë e përshkruese, duke krijuar kësisoj një mozaik narrativ funksional e një procedim narrativ të larmishëm e të zhdërvjelltë, të ndërthurur me mjeshtëri, plot finesë e me dy-tre mënyra të treguari: i drejpërdrejt i autores, ditari, e-maili, retrospektiva etj,

Në këtë renditje të vetëm përkitjes së mbresave lashë enkas për në fund galerinë e pasur të karaktereve dhe aftësinë e saj të veçantë për t’i krijuar ato.

Nuk të bie shpesh rasti që brenda faqeve të një romani të të mbeten në mendja kaq shumë personazhe korelacioni i tyre, qofshin qëndrorë si “grupi i të pestëve” (me shtesën e papërfshirë në to, Noan) herë-herë en bloc e individualisht, Siria, gazetari L.E, studentja-aktore, Lejla etj e ato episodikë, nëse do t’i përmbahemi përkufizimeve tradicionale, pasi mjeshtërisht, – do të duhej ta përdorja më shpesh këtë fjalë, – për shkrimtaren e talentuar janë të gjithë të barabartë, pavarërisht peshës së tyre në roman, si arkitekti R., Fritzi, trupa e infermierëve e dallueshme për brutalitetin, po dhe poshtërsitë e tyre (shih fundin e romanit, drama e dyfishtë me Klarën etj) prej mjekëve të tjerë. Siç e ceka më lart me Bashkiakun e Kryebashkiakun e qytetit Arlinda sjell një ndihmesë në pasurimin e galerisë së personazheve me tipa të tillë.

–Behar Gjoka

Romani “Bulevardi i yjeve”, ndonëse shënon librin e parë të autores Arlinda Guma, përfaqëson një tekst që duhet lexuar vëmendshëm. Nisja e shtegtimit në qiellin e letrave, përmes shkrimit të romanit, bart sprovën dhe kërkimin, për të hyrë me jo pak seriozitet në këtë hapësirë. Metafora letrare që përçon romani, bashkëshoqëruar me rriskun e fillimit, lajmëton për një prozë ndryshe, të formësuar në shumicën e parametrave shkrimorë. Materia e tekstit, ofron një realitet letrar të ndërlikuar, ku pranëvihen dhe përplasen dy pamje, nga njëra anë ajo çfarë ngjet në një spital psikiatrik (me gjasë në një çmendinë), në anën tjetër jetësorja e përditshme që ngjet jashtë spitalit.

Këto pamje të parapëlqyera, jo se kanë të bjënë me shenja personale, shpesh ndërrohen me njëra-tjetërën, madje ndërrojnë vend, si pa të keq. Imagjinarja e romanit, pavarësisht ngjizjes bazuar në realitetin jetësor, realizohet duke i vënë përballë, si me thënë në kontrast, dy pamjet thelbësore, mbase dy anët e të njëjtës medalje, të qenies njerëzore, madje duke shpërfillur kohën dhe hapësirën, sepse njerëzia dhe spitali psikiatrik mundet të vendoset në secilën pikë të horizontit. Sugjerimi i Gjergj Lukaç, se romani është një lloj letrar në proces, që formësohet dhe shformësohet ende, bën që ta shohësh tekstin e romanit të A. Guma, madje edhe të rrokësh botën romanore, në konceptin e vetë, si një rast që përcjellë një situatë të tjetërsojshme, përgjithësisht të ndyshme nga shkrimi i prozës së sotme.

Dëshmi e të qenit paksa ndryshe, gjithnjë simbas shijes së leximit, në mënyrë të veçantë, është struktura dinamike kompozicionale. Teksti i romanit përbëhet nga 12 krerë, kryesisht të gjatë, që shënohen me numra romak. Megjithatë, vihet re se hapësira tyre, ndahet në dhjetëra episode, më të vogla, të cilat emërtohen me fjalë, duke realizuar kështu një përmbysje të strukturimit klasik, si dhe një tekst të natyrës modern dhe postmoderne, porse episode e shumta, ndonjëherë krijojnë ndjesinë e një hallakatje strukturore.

Po ashtu, në hapësirat tekstologjike ndeshim formën e ditarit, që në letrat shqipe, ka një fillesë të jashtëzakonshme, me romanet Pse të Sterjo Spasses dhe Sikur të isha djalë të Haki Stërmillit, por këtu përgjithësisht vjen i funksionalizuar. Pjesë e strukturës formësuese të tipologjisë romanore, është edhe situata shkrimore me anë të email-it, që më parë ka gjetur vend në prozën e Ritvan Dibrës dhe të Bashkim Hoxhës, porse edhe këtu ka peshë specifike organike. Natyra sinkretike e prozës, me gjasë e sendërgjimit të romanit, social dhe psikologjik, realist dhe të gërshetimit të llojeve të ndryshme letrare, ku ndeshim në hapësira të përfillshme dialogu, pra të një drame brenda romanit, ndërkaq edhe të pranisë së ngjyresave të dramatikës së Ibsen-it, Bechet-it, që shërbejnë si shtysë e inversit letrar, na e përforcon idenë se romani si tipologji shkrimi vijon të jetë në proces të hapur.

Lirshmëria e rrokshme e pranvënies së situatave të ndryshme dhe të përkundërta letrare, të prozëshkrimit, të gjendjeve të mirëfillta dramatike, si dhe të pranisë së lirizmit tronditës në marrëdhëniet ndërpersonale të pjesës dërrmuese të personazheve, që rreken të shpalojnë karaktere, e thellon dhe përplotëson aktin e eksperimental, madje duke shprishur disa rregulla të fiksuara të konceptimit të romanit. Dinamika strukturore e tekstit, ndërkohë bashkëshoqërohet nga një shumëzëshmëri dhe jo pak ngjyresa rrëfimore. Në hapësirat e romanit, kemi të pranishëm poetikën e rrëfimit autorial, si gjithdije, që zbulon universin e botës makabër, por që në jo pak raste, rrëfimtari zbulohet, sidomos kjo identifikohet në rastet kur rrëfimi ndahet me kllapa.

Përveç rrëfimit autorial, në pasazhe të caktuara të romanit, kemi të pranishëm edhe rrëfimin e personazheve. Ndërmjet autorit dhe perzonazheve, ngjet kalimi natyrshëm dhe pa u ndjerë, por në një episode nga fundi i romanit, ngjet edhe braktisja e rrëfimit, pra lënia e situatës si libër i hapur, që grish lexuesin të bëhet pjesë integrale e botës romanore. Sprova romanore e autores, me kahje të përfillshme të një eksperimenti strukturor dhe rrëfimor, megjithatë nuk ka ndikuar që të lihen jashtë vëmendjes personazhet. Ato, pavarësisht se janë protagonistë ose figura anësore, pothuajse janë skicuar në të gjithë treguesit e vetë. Të mbeten ne mendje figurat e të pestëve, personazheve të spitalit, ku megjithatë si më të skaliturit, veçohen Maksi dhe Klara.

Po ashtu personazhet që janë jashtë, pra në hapësirën e lirisë, të cilët janë konceptuar në antitezë më të parët, dhe në morinë tyre vijnë të gdhendura, figura e shkrimtares dhe gazetarit, bashkëshortja Maksit, Lejla dhe arkitekti, aktorja dhe teatri i gjallë i jetës së secilit qytet të botës. Jetët e këtyre personazheve ecin paralelisht, por dikur edhe kryqëzohen, mbase liksht. E në rastin e pikave të kryqëzimit të fateve dhe jetës së tyre, shpërthen plotësisht rrezatimi jetësor, i dramës ekzitenciale të qenies. Teksti i librit të parë të autores Arlinda Guma, përveç të tjerash më ka bërë përshtypje, për përkujdesjen gjuhësore, sidomos në sjelljen në tekst, të fjalëve që merren në magjenë e popullit ose krijohen nga ajo vetë, që shkon në mbi pesëdhjetë fjalë të tilla.

Sa për të krijuar idenë, fjalët: parehati, syqeshje, mirësjellshëm, përtoka, fjollëzojë, farekrejt etj. , që kanë zgjeruar rrethanat e komunikimit gjuhësor dhe letrar. Ky aspekt të ndërmend sugjerimin e hershëm të Tomas Eliotit, për detyrën e poetit/shkrimtarit, që ta ruajë gjuhën dhe ta pasurojë me veprën e vetë. Krahas këtyre shenjave shkrimore autoriale, ndeshet edhe një situatë e shkapërderdhjes subjektore, që duket se e vështirëson kumtin, po kaq një prani monotone e formës së ditarit, si dhe një grimcim skajor i personazheve, që i kthen në hije, dritëhije të cilat nuk zbehin aspak vlerën e tekstit romanor, jo vetëm pse është libri i parë, por se me këtë sprovë ka hyrë me këmbë të mbarë, sidomos në lavrimin e romanit. Pra, romani “Bulevardi i yjeve”, lexohet me endje, veçmas për qerthullin që ka zgjedhur, qenien e mënjanuar në rrethana spitalore, e po kaq për shqiptim etik dhe estetik të fatit të qenies njerëzore.

Shkrimi u botua në Shqiptarja.com (print) në 20 Korrik 2014.

“Bulevardi i Yjeve” dhe “Librat e Verës”, Gazeta IDEA

libriKëto ditë të nxehta, ku “nëpunësit e librit” këmbëngulin vazhdimisht të na sugjerojnë që poshtë çadrës të lexojmë “Libra Vere”; letërsi komerciale; rozë, nga ajo e lehta, pupël, të cilën çmenden njerëzit në facebook duke e cituar dhe glorifikuar, pra nga ai lloji i letërsisisë që nuk të bën të mendosh, redaksia jonë kërkon t’ju sugjerojë krejt të kundërtën…

Ne duam t’ju sugjerojmë pikërisht një libër që të bën të mendosh, quajeni edhe “Libër Dimri” nëse doni…

Sepse ku është e shkruar se nëse ke ikur me pushime, edhe trurin duhet ta dërgosh me pushime?

“Bulevardi i yjeve” është një nga ato romanet që kur të ktheni faqen e fundit, do trishtoheni se e mbaruat shpejt.

Ёshtë një roman që ka sfiduar çdo lloj rregulli të romanit klasik, një roman jashtë kornizave, i cili vjen në një strukturë të lirshme e të pazakontë.

Romanin e përshkojnë dy linja kryesore.

1.Janë jetët paralele të disa personazheve që takohen në një spital psikiatrik, për shkak të të afërmve të tyre të shtruar atje, dhe për shkaqe të tjera.

2.Janë jetët e disa pacientëve, brenda këtij spitali, të cilët në roman emërtohen si “grupi i të pestëve”, ca jetë unike që të mbeten gjatë në mendje për nga mënyra e skalitjes. Ca shpirtra të bukur e të lirë që qëndrojnë vazhdimisht nën presionin e këmishës së forcës së spitalit psikiatrik, prej të cilës nuk shpëtojnë dot as personazhet që qëndrojnë jashtë spitalit, atje në shoqërinë ku jetojnë.

Ёshtë një roman që ka kaq shumë degëzime, nën-ide dhe nën-tituj, saqë nëse i riktheheni për ta rilexuar, do zbuloni çdo herë diçka që u ka kaluar pa u vënë re më parë.

“Bulevardi i Yjeve”, ashtu si jeta, i mbart të gjitha; dramën, absurdin, groteskun, ironinë, tragjizmin, ky i fundit i sjellë me sportivitet dhe delikatesë njëherësh.

Natyrisht këtë roman nuk e sugjerojmë dot për lexuesit e Danielle Steel, dhe as për ata të ndonjë autori të ngjashëm me të.

Por ndihemi të sigurt e të lirë ta sugjerojmë për të gjithe ata lexues seriozë që këtë verë nuk duan ta kyçin trurin dhe ta fusin në sirtarin ku mbajnë rrobat e banjës.

Për të gjithë ata lexues që nuk u ka rënë ende dielli në kokë prej telenovelave, e që e kërkojnë këtë diell prej artit pakompromis, ky është romani që kërkojnë.

Por mos e kërkoni këtë roman nëpër reklamat e bujshme të fryra prej sloganeve apo gjuhës së drunjtë të pseudokritikëve, se nuk do ta gjeni, ai ka veç një qoshe të vogël e të parëndësishme në ndonjë cep librarie të Tiranës, me shitës të dembelosur prej vapës.

“Bulevardi i yjeve”, përveç kënaqësive estetike, dhe ngjarjes që të rrëmben e të mban pezull deri në faqen e fundit, është një roman që edhe të bën të mendosh bukur.

“Libër Vere” apo “Dimri” u klasifikoftë, ju, vetëm mos u trembni nga të menduarit.

Botuar në Gazetën Mapo

 

Sa herë të ka ndodhur në këtë vend ta kesh me dy mendje atë dëshirën e papërmbajtshme për… t’i rënë murit me kokë?…

Ja ku u erdhi fundi lëkundjeve të tua! Sapo të lexosh këtë manual ti do të ndihesh më i vendosur se kurrë për ta realizuar me sukses misionin në fjalë.

Më ndiq me vëmendje dhe mos u huto rrugës;

 

Hapi i parë – Ke një takim? Të rëndësishëm pune? Vendin e takimit ta kanë lënë në kafe? (E ku tjetër? Po të ta linin në zyrë, kjo po që do qe blasfemi!) E ti, ashtu i përgjegjshëm siç je, mendon se duhet të shkosh pesëmbëdhjetë minuta përpara? Sa për të qenë korrekt? Dhe për dreq, paraqitesh njëzetë minuta përpara? Ndërsa kullot sytë nëpër tavolinat plot shtëllunga tymi? Ndërsa kamarieri të vjen për herë të dytë, të të marrë porosinë… e dytë? Dhe personi me të cilin ke lënë takim nuk duket? Asgjë për t’u alarmuar! Mos e humb toruan! Duhet ta dish se në një takim pune në Shqipëri (qoftë ky edhe i lënë në kafe), epërsia i takon gjithmonë atij që vjen me vonesë. Mos u qurravit! Mblidh forcat se… vërtet kanë kaluar njezetë minuta, por këto nuk janë asgjë krahasuar me ato njezetë të tjerat që duhet të presesh të kalojnë, derisa… në mënyrë që… dhe ja…. Hallelujah! Më në fund, ja ku po vjen ai; i shumëprituri, dora vetë, ai pra; personi me të cilin ti ke lënë takim.

Ai hedh hapat përtuar drejt tavolinës ku je ulur ti, të jep dorën, ndërsa telefonin nuk e heq nga veshi, duke vazhduar t’i japë disa udhëzime të prera personit me të cilin është duke folur, gjithmonë me pamjen e njeriut super të zënë me njëmijë angari, të cilit i është shtuar; si e njëmijë e një-të, edhe takimi me ty, mor i shkretë! Me ty, që për ta respektuar, njëzetë minuta përpara e ke bërë edhe telefonin shurdh-memec.  

Më në fund ai e heq telefonin nga veshi, këmben disa formula formale mirësjelljeje me ty, ndërkohë që ti fillon t’i flasësh për projektin, ndërkohë që ai s’e ka mendjen fare se diçka lexon në celular, ndërkohë që vjen kamarieri dhe ai porosit nëpër dhëmbë, ndërkohë që as kamarieri s’e ka mendjen fare për shkak se aty kalon njëra me thonj, buzë dhe qerpikë fallco (- po ama, veshët i ka te saj!- arrin në këtë përfundim kamarieri, i cili më në fund përqëndrohet dhe i lutet ta përsërisë porosinë), dhe ai e përsërit porosinë me ton të nervozuar pa i hequr sytë nga ekrani i celularit.

Ti tenton sërish të ri-nisësh atje ku i ke ndërprerë shpjegimet mbi idetë e projektit, por jo, s’është e thënë, atij i bie sërish celulari. Vë re se ai ka një kontraktim të ekzaltuar sa herë që i bie celulari, (kontraktim, të cilin, ti s’e ke hasur qysh në kohërat kur shqipëtarët blenë për herë të parë nga një celular në madhësinë e tullës), dhe një nevojë urgjente t’u tregojë të gjithë njerëzve që janë ulur atje rrotull, që ai është nga ata njerëz që japin urdhëra.

E kështu, ai mbaron bisedën, e ti, për herë të tretë ri-tenton ta vazhdosh atje ku e ke lënë rrëfimin tënd, por tashmë s’kupton më asgjë se ku e ke lënë, pasi një person i afrohet papritur tavolinës. “Njeriu që jep urdhëra” çohet e takon, dhe bën me të një bisedë të gjatë,  po aq të gjatë… (ndërkohë që telefoni vazhdon t’i bjerë vazhdimisht), sa ty të mjafton si kohë, të programosh me detaje, se si t’ia marrësh, t’ia hedhësh përtokë e t’i biesh me varé).

Më në fund ″njeriu që jep urdhëra” ndahet me të panjohurin, ulet, pastaj çohet me vrik, pastaj gati sa s’të jep dhe ty urdhër që t’ia dërgosh me e-mail idetë mbi projektin, të cilat ke tentuar t’ia ri-shpalosësh për herë të katërt… Këtu imagjinata jote pëson një kthesë të frikshme, se në vend të celularit, seç ke një dëshirë të papërmbajtshme t’i biesh atij me varé.

Në ikje e sipër, ai ka paguar me nervozizëm kamarierin, duke i lënë në dorë, në mënyrë arrogante, një bakshish po aq arrogant (gjysma e së keqes që s’të lë dhe ty bakshish), dhe ti nuk ke më asnjë lëkundje apo dyshim se, më në fund, duhet ta kryesh atë harakirin dhe të mbledhësh mendjen.

 

Hapi i dytë – Ndërpret atë programin me varé, ndërpret planet për harakirin, dhe vendos t’i japësh një shans të dytë. Ulesh përpara kompuiterit dhe vendos t’ia dërgosh vazhdimin e projektit tënd me e-mail, ashtu siç gati sa s’të ka urdhëruar. I dërgon një e-mail të qartë, shkruar pastër, pa gabime drejtshkrimore, dhe i shpjegon me hollësi vazhdimin. Në fund, kërkon edhe ndjesë për bezdinë që i ke shkaktuar, duke e pritur një orë përpara në bar, që telefonin tënd e ke bërë handicapat që të mos bëjë as gëk as mëk gjatë gjithë të ashtuquajturës bisedë që s’munde ta mbaroje për shkak të impenjimeve te tij, te shumta, krejtësisht të jusitifikueshme, prej një njeriu super të zënë me sukses.

Këtu aparati i matjes së frustrimit tënd çmendet fare, dhe është ai që planifikon të bëjë harakiri… apo të të bjerë ty me varé….

 

Hapi i tretë – Pauza e refleksionit! Heshtje totale. Ti fillon ta justifikosh me vete se mbase njeriu prej të cilit ti pret një përgjigje për projektin është tëpër i zënë, kështu që nuk është ndonjë gjë e madhe, (vazhdon justifikimet ti), se prite edhe nja dy ditë të tjera duke kontrolluar vazhdimisht e-mail-in, i cili duket sikur të nxjerr gjuhën përmes spamëve. Duhet patjetër pak heshtje, pak suspense për t’i dhënë rëndësi vetes apo çështjes në fjalë, e kanë përdorur të gjithë regjisorët që nga ata të telenovalave meksikane deri te Spilbergu, e pse dreqin të mos e përdorin njerëzit super të zënë me sukses? Por menjëherë pasi të mbarohen të gjitha këto justifikime të mundshme, vendos t’i shkruash dhe t’i thuash se je duke pritur përgjigjen.

Asnjë përgjigje! Vazhdon pauza e refleksionit!

 

Hapi i katërt – Ndërpret pauzën e refleksionit, përplas dosjen, usb-në me të gjitha planet e projektet e tua, fik kompiuterin, i cili të përqesh edhe njëherë ndërsa bën shut down, pështyn një çëmçakëz, mbytesh me një cigare, hap televizorin. Këtu do të budallepsesh totalisht, seç ke dëshirë ta dënosh veten me një telenovelë meksikane, apo, akoma më keq; me një turke, dhe ndërsa kalon me të shpejtë stacionet për të gjetur telenovelën më të keqe, në mënyrë që të të torturojë sa më suksesshëm iluzionet e tua, artistike, papritur gishtat të largohen nga telekomanda. Të duket sikur të bëjnë sytë, nga që pak më parë, ia ke drejtuar në mënyrë pyetëse qiellit dhe diellit të fortë, por jo, nuk të bëjnë sytë aspak, në një emision, në të cilin, të gjithë të ftuarit kanë hedhur këmbën përmbi këmbë në të njëjtin pozicion siamez, dhe të gjithë përsërisin në çdo fjali, fjalën; ″selfie”, në vend të fjalës; ″lali″, të zë syri atë; dora vetë; njeriun e zënë me sukses. E dëgjon të flasë dhe shtangesh; ai po flet me aq entuziazëm për projektin tënd! Ai është duke e sqaruar atë me detaje (duket se i ka mësuar përmendësh të gjitha shpjegimet që i ke dhënë ti), dhe ty të kap ngazëllimi se, më në fund, projekti yt qenka pranuar, dhe ti s’ditke gjë, dhe ty s’të kanë lajmëruar, ndoshta prej impenjimeve të shumta, kush e di. Kur të kap një ngazëllim i tillë, gjithçka që stonon përreth është e justifikueshme dhe lehtësisht; jashtë vigjilencës. Prezantuesja e pyet papritur;  – Po si ju erdhi kjo ide kaq origjinale? Ai heq këmbën nga mbi-këmba, rrotullon stilolapasin skenografik ndër duar, pastaj bën sikur bën një shënim në bllokun; po aq skenografik; të bardhë krejt, dhe thotë, si i zënë ngushtë, ngaqë duhet ta lërë modestinë mënjanë, se ideja… se ideja… se ideja ka qenë e tij!

Kupton mor i gjorë? E tij!

Prezantuesja e përgëzon dhe duket tejet e intigruar nga shpjegimet e parreshtuara të tij, ndërsa tani, është televizori, ai të cilit, ti do t’i biesh me varé.

Tani merri ato dosjet, usb-në, shpjegimet, dhe ditë-netët që ke punuar fort për këtë projekt, dhe bëhu gati të varesh veten te llamba, (me litar ose me kollare më mirë, se mbase të ngrenë dhe ndonjë këngë), duke u kujdesur më parë të sigurohesh se mos ke lënë gazin ndezur, rubinetin hapur, dhe kur t’i lësh në rregull të gjitha këto, të hipësh në karrige dhe…

Kështu, korri i këmbëve përmbi këmbë që nga ekrani, i cili, tani të duket sikur të hakërrehet përpara fytyrës; – Në litar! Në litar!, do të bëjë një emision të ardhshëm ku të diskutojë me bllok në dorë dhe stilolaps që nuk shkruan, se sa skenografik ishte  pozicioni i rrëzimit tënd…

Arlinda G.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Botuar në Gazetën Mapo

“Të vdekurve u veshin këpucë të reja

se duhet të shkelin në udhë pa krye”

Pak-kush e di se më 17 shkurt 2014 ishte 8-vjetori i vdekjes së poetit Frederik Rreshpja. Midis debateve ezauruese mbi Shën Valentinin komercial, statusit të tiranasit aristokratiko-autentik dhe stër-shfaqjeve bajate të politikanëve nëpër ekrane, nuk u gjend askund, as edhe një cep i vogël e i parëndësishëm, disa-sekondash, ku të përmendej emri i tij. Asnjë! Tek e fundit përvjetori i vdekjes së një rebeli të pakompromis nuk përbën lajm për turmën e konformistëve që di të gjendet gjithmonë në anën e duhur dhe më të volitshme.

Çdo herë kur dua të mbrohem prej agresionit që më dërgon realiteti i përditshëm, ndërsa kaloj bezdisshëm nëpër duar të gjithë librat në biblotekën time, pa ndalur askund dhe e alarmuar, si ai kuzhinieri që ka humbur aftesinë për të shijuar gatime të reja, kam një dëshirë këmbëngulëse për të shfletuar e ri-shfletuar poezitë e tij. Dhe çdo herë ndjej se pas këtij leximi  ndjesia e alarmit brenda meje zbutet dhe më jep sigurinë se shijet e mia kanë mbetur ende të paprekura, edhe pse më pas, kësaj sigurie ia zë vendin një pikëllim i thellë për faktin se e kam ndeshur kaq vonë këtë poet.

Nga dritarja e përrallës

arlekinët vështronin të trishtuar

tërë lotë…

Shpesh per fatalitetin që shoqëron talentet ekstreme, ka një lloj përligjje nga njeriu i rëndomtë, një lloj çertifikimi cinik (e pse jo, ndonjëherë dhe hakmarrës), për pamundësinë e menaxhimit prej tij të personalitetit të fuqishëm të këtyre talenteve. Si rrjedhojë, harresa dhe indiferenca duket se janë fatalitetet më të zakonshme për individë kaq të pazakontë.

Por ndonjëherë më ndodh të pyes veten, ashtu naivisht, nëse poetët e tjerë kanë patur ndonjëherë ndonjë ndjesi faji për faktin se në kohën kur glorifikoheshin bujshëm podiumeve të diktaturës, një poet i përmasave të jashtëzakonshme si Frederik Rreshpja dergjej në burg.

Nëse në kohën e diktaturës nuk guxonin ta përmendnin, përse tani heshtin dhe nuk e përmendin si të mos ketë ekzistuar kurrë? Si është e mundur të mos jenë të ndërgjegjshëm për përmasat e këtij poeti lënë në harresë nga të gjitha rregjimet?

Ca pronocime siperfaqësore snobësh insistojnë në idenë se artisti nuk duhet të përzihet me politikën. Të tjerë, kritikojnë artin e angazhuar…

Po si është e mundur të bësh art brenda një sfere kristali? Po si është e mundur të mundësh të mbetesh NJERI brenda kullës së fildishtë? Po si është e mundur që si individë, këta shkrimtarë e poetë të mos kenë kurajën fisnike dhe përgjegjësinë qytetare të thonë me zë të lartë, qoftë dhe tani, vonë, pas diktaturës, se Rreshpja është një poet i përmasave të jashtëzakonshme? Është detyra e tyre, para së gjithash; si individë, si pjesëtarë të kësaj shoqërie që shpesh demonstron një mungesë të theksuar ndërgjejeje sociale.

Dikur kam lexuar një shkrim të Moikom Zeqos, apo diçka të shkruar prej Vrion Gaçit kushtuar poetit, por emrat më me zë të akademikëve nuk i kam dëgjuar ta përmendin. Njëlloj sikur ai të mos ketë ekzistuar. Ka një lloj aleance të heshtur të të gjithëve për të mos e përmendur emrin e tij, apo është thjesht harresë e zgërlaqur, në këtë realitet po aq zgërlaqës, që as një godinë të Lidhjes së Shkrimtarëve nuk e ka më?

Është kjo një prej atyre cmirave dhe zilive tipike ballkanike, delirante, narçizësh që shtyhen me brryla për pak vend në diell, edhe pse në këtë vend diell kemi me shumicë? (aq shumë sa ndonjëherë na bie në kokë!)

Frederik Rreshpja duket sikur ka jetuar në një jetë tjetër, një jetë paralele;

Kur isha fëmijë, bisedoja me delet

që më flisnin gjëra të mençura

Çudi! Kur rritemi, dhentë nuk flasin më…

Në një kohë tjetër. Mbase ky ka qenë një lloj vetë-imunizimi krejt i ndërgjegjshëm për ta shpëtuar artin e tij. Ndoshta ky ka qenë dhe bekimi i vetëm dhe i madh që mundi të marrë nga jeta e pamerituar që pat. Sepse në artin e tij nuk ka pikë skematizmi, siç e gjen ngado në krijimtarinë e të gjithë artistëve të tjerë të asaj kohe. Një skematizëm, të cilit nuk i kanë shpëtuar as artistët disidentë; ata të ashtuquajturit apo vetë-quajturit kështu, e të tjerët me rradhë.

Kur e kam lexuar për herë të parë Frederik Rreshpjen, mendimi i parë që më ka ardhur në mendje ka qenë: – Ç’elegancë e përkorë!

Pastaj kam shfletuar të gjej datën e lindjes së tij. Isha gati, krejt e sigurt, se duhej të ishte poet i postdiktaturës. Por jo! Për habinë time mësova se Rreshpja kishte lindur në vitin 1940. Po si është e mundur kam pyetur veten, si është e mundur që në atë kohë kufizimesh e përçudnimesh shpirtërore dikush të mundte të shkruante kështu? Në mënyrë kaq të kristaltë, kaq të hijshme, kaq të shpenguar, kaq moderne, kaq delikate, kaq tronditëse, kaq të thellë?

Poezia e tij është si një ekografi ku ai vizaton hijshëm me dhimbjet e vrajave dhe lëndimëve të brinjëve të shpirtit të ciflosur.

Unë nuk kam hasur në asnjë poet tjetër të asaj periudhe një elegancë të tillë vargjesh. Unë nuk kam hasur as në këto kohë që jetoj një përsosmëri të tillë, artistike. Jo rrallë poetët shqiptarë e kanë groteskëzuar poezinë për hir të rimës, për shkak të cungimit apo kushtëzimit që mund t’i shkaktojë ajo vargut apo mendimit, ndërkohë që Frederik Rreshpja arrin të shkruajë persosshmërisht kështu;

Rrëzohet nga drurët trishtimi i dëborës

lugina me hënë e lyer

dhe drerët e erës vënë kujën në dhembje

me brinjët prej akulli thyer…

Teksa lexon këto vargje, të duket sikur të kalon përpara syve i gjithë peisazhi dimëror që Rreshpja ka pikturuar me ato pak penelata; të pikëlluara, po aq të sigurta për nga teknika mjeshtërore. Dhe rima nuk duket fare një kufizim për të.

Në një nga intervistat e tij, të pakta, dhënë përpara disa viteve, Rreshpja ka cituar Heminguejin, i cili pak a shumë thekson se një poet duhet të kalojë shumë vështirësi për t’u bërë një poet i mirë. – Po unë nuk jam Jezu Krishti! – thotë Rreshpja. Ndërsa në një intervistë tjetër është shprehur se shpesh i ka ndodhur të gdhihet në qiell të hapur, se ndonjëherë ka tentuar të vrasë edhe veten, se i duhej të bënte një operacion në zemër, i cili kushtonte, dhe ai nuk e përballonte dot financiarisht.

Me ç’duket, për qeverinë e atëhereshme (e jo vetëm atë) kjo nuk ka qenë një klithmë SOS-i. Çfarë duhej të bënte më tepër që shoqëria t’i suguronte së pakti disa vite dinjitoze të fundit të jetës?  

Nëse lexon me vëmendje intervistat e pakta që ka dhënë ai disa vite përpara se të vdiste, duket se ka qenë plotësisht i ndërgjegjshëm për talentin e tij, prej të cilit, ashtu shpërfillshëm, nuk ka patur kurrfarë pritshmërie, sepse duket plotësisht i ndërgjegjshëm për kohërat absurde që jeton. Në këto intervista ai flet fare pa dorashka për; antologji poetësh promovuar bujshëm ku atë nuk e kanë përfshirë, për autorë të patalentuar që librat ua sponsorizojnë prindërit e pasur, për një mbrëmje poetësh në Durrës ku atë nuk e kanë ftuar. (e si mund të pretendosh ta përmendin në përvjetorin e vdekjes?) Flet për politikanë indiferentë, të afërm e miq që i ngulin thikën e fundit pas shpine, fjali të cilat ai i mbyll pikërisht me atë lloj shpërfillje prej njeriu që ka humbur gjithçka dhe nuk e impresionon më asgjë.

 I vrarë nga kjo pranverë e kotë

braktisur nga bota e tërë

Por çuditërisht, në atë jetën tjetër, paralele, ku ai bën art, dhe art të vërtetë, pa hile apo efekte sterile, Rreshpja është një impresionist. Rreshpja është Moneja shqiptar i fjalës, por jo vetëm kaq; Rreshpja është edhe një poet denoncues brenda galantësisë së tij, të përkorë dhe fjalorit poetik aq të pasur, mbushur tragjikisht me dhimbje të bukura.

Natyrisht që prononcime të tilla, të pakompromisshme, krijojnë armiqësi në këtë Shqipërinë tonë, të vogël, mbushur me njerëz po aq “të vegjël”, që ia numërojnë biografinë njëri-tjetrit një më një. Natyrisht që në një realitet si ky, që u pret krahët dhe i cungon përjetë shpirtrat e lirë, ai s’do të mundte kurrë të gjente rehati. – Shpirtrat e të vdekurve enden ajër- shkruan ai. Por unë dua shumë që në këtë përvjetor të tetë, turpshëm; të shurdhët, të kësaj humbje kaq të madhe për letërsinë shqiptare, shpirti i tij të ketë gjetur prehjen e merituar, pas jetës së pamerituar që pat.

Sot ndjeja se duhej të ulesha e t’i shkruaja të gjitha këto, sepse çdo herë kur e shfletoj poezinë e tij, seç kam një lëndim të madh në kraharor dhe një ndjenjë të vazhdueshme faji që jam pjesë e kësaj shoqërie pa ndërgjegje sociale, e cila nuk i siguroi një jetë dinjitoze këtij talenti te pazakontë.

Ndoshta ky shkrim do të botohet në ndonjë cep të vogël e krejt të parëndësishëm të ndonjë gazete, ndërkohë që ballinat do të vazhdojë t’i pushtojë politika dhe ideologjia, por, i dashur lexues rastësor që je ndalur aksidentalisht në këtë shkrim, nuk është asnjëherë vonë për të bërë një vepër të mirë për kulturën e vendit tënd. Nuk është asnjëherë vonë për ta korrigjuar sadopak këtë harresë të turpshme.

Rreshpja ka lënë dorëshkrime të pasura, romane, esse dhe poezi të pabotuara. Do të ishte në nderin e Ministrisë së Kulturës, apo të kujtdo që mund të kontribojë financiarisht t’i qëmtonte këto shkrime e te mos i lejonte më të dergjeshin në pluhurin e harresës, dhe nëse është e nevojshme, edhe të pajtohej një njeri i specializuar për të deshifruar shkrimin e tij, të pakuptueshëm, argument me të cilin justifikohet rëndom indiferenca ndaj veprës se tij.

Para disa vitesh, në fasadën e një pallati në Rrugën ″Bardhyl”, më bënë përshtypje fjalët: ″Faleminderit!”, “Mirupafshim!”, “Ndjesë!”, “Më fal!”, etj. Një nismë e shkëlqyer për të edukuar qytetarinë e ç’edukuar në kaosin post-demokratik, por ç’do të mendoje lexues, sikur në fasadën e njërit prej këtyre pallateve të shkruhej një strofë prej poezisë së tij?

Të vrarët i rreshtuan në sheshin demokracia

mbështjellë me çarçafët e dhëndërisë

por shtypi tha se zgjedhjet qenë të ndershme

të lira dhe korrekte

ashtu dhe TV-të

Pastaj lanë gjakun

te ullishtja me drurët e spërdredhur nga dhimbja…

 Dhe le të shërbejë kjo strofë si një denoncim për kujtesën tonë të shkurtër historike.

Rreshpja është ai monumenti antik dhe modern njëherësh, ku prej indiferencës sonë tani atje dergjen bagëtitë…

Rreshpja është i përjashtuari i madh nga tekstet mësimore mbushur plot me gabime drejtshkrimore (dhe jo vetëm) që në vend të edukojnë, ç’edukojnë frikshëm gjeneratën e re….

Rreshpja është ndërgjegjja inekzistente e shkrimtarëve të glorifikuar podimeve të diktaturës…

Rreshpja është denoncuesi tronditës i një shoqërie cinike që nuk ka veshë të dëgjojë…

Vendosjani një rruge emrin e tij! Një rrugice të vogël e të pabujë, ashtu siç qe vetë jeta e tij. Një rrugice me pemë, lule e zogj që aq shumë i desh.

Mësojuani fëmijëve poezinë e Rreshpjes!

Tregojuni atyre për jetën e tij. Është një mësim i vlefshëm që kur të rriten, ata të mos e gjejnë veten në anë të turmës konformiste…

 Duajeni këtë poet që i deshi njerëzit…. që s’ia kthyen dashurinë…

© Arlinda G.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Botuar te Gazeta “Dita”

Vajza, ju ka qëlluar ndonjëherë të hyni papritmas në një dhomë të mbushur plot me zëra femërorë që “fjalosin” pa pushim, dhe sapo në derë shfaqesh ti, bie heshtja? (si ata abazhurët që fiken me një të përplasur të pëllëmbëve)

Po? Të ka qëlluar, ty? Edhe ty, po? Ndërsa ty; sigurisht? Ah, e dija që lexueset e shkrimeve të kësaj natyre janë edhe empatike përvçse janë inteligjente

Ti seç ke një ndjesi bezdie, përzier me faj, për atë heshtje që bie beftë, kjo edhe pse nuk kujtohesh të kesh përplasur pëllëmbët për ta bërë të bjerë ashtu, aq akullsisht, dhe ndërsa u kthen atyre shpatullat dhe kap dorezën  e derës me të shpejtë për t’u larguar, ato ndërkohë duket sikur kanë marrë të gjitha nga një lupë në dorë dhe janë duke të analizuar çdo milimetër e pore në lëkurën tënde.

Del duke tërhequr derën pas vetes, dhe lëshon një psherëtimë lehtësimi teksa atje brenda si me komandë fillojnë të normalizohen zhurmat.

Kjo që përshkrova më lart vajza të dashura, duhet të jetë vetëm një nga situatat e shumta që duhet të keni përjetuar (shpesh ndoshta) të së ashtuquajturës ″luftë brenda llojit”. Si t’iu them, përtej emrit pa shumë fantazi, ajo është kaq e vjetër, e mërzitshme, dhe kohët e fundit në këtë qytet monoton po bëhet edhe tejet e parashikueshme.

Zakonisht këtë luftë e udhëheqin vajzat që në lojën me kukulla të fëmijërisë; ″lojë shtëpirash”, ″lojë zyrash”, apo ndonjë lloj tjetër loje,  bëheshin gjithmonë; ose mamaja që duhej të qortonte domosdoshmërisht vajzën e vogël, (ty gjithmonë të takonte të bëheshe vajza që duhej qortuar), ose shefja që duhej të qortonte vartësen, (edhe këtu ti vartësja ishe…  rolet e tjera ishin zënë të gjitha; brenda kësaj loje, dhe jo vetëm,  s’mund të bëjë karrierë).

Ashtu tek bënin sikur rrufisnin kafen ″gjasme″, nëpër filxhanët po aq, “gjasme”, ato, që atherë ngjanin si ca gra të vogla kur rrumbullakosnin buzët; ca gra të vogla që kishin djegur etapat dhe qenë katapultuar në një rol të bërë enkas për to, pa e njohur kurrë rolin tjetër; atë rolin e qashtërt të të qenit vetëm një vajzë e vogël.

Ato kishin një lloj autosigurie dhe autoriteti aq manipulues, themelet e të cilit u hodhën përgjithmonë aty, në atë “lojë shtëpirash”. E ti, qysh atherë, me një ndjesi lehtësimi munde të kuptosh që ke një “handicap”, i cili nuk do të të bëjë asnjëherë njërën prej tyre.

Me kalimin e viteve, ato vetëm sa u rritën fizikisht, sepse gra ishin bërë qysh sa kishin lindur; ca gra “të vogla″ por ca luftëtare “të mëdha”…

Këtu në kryeqytetin tonë, “të gjitha” luftojnë me “të gjitha” dhe nuk lodhen kurrë me këtë. Ndërkohë që kur këto luftaraket takohen rastësisht në rrugë, bibliotekë (këtu ka fare pak gjasa), parukeri (këtu ka më shumë gjasa), nuk i kursejnë njëra-tjetrës lloj-lloj afeksionesh idiomatike.

Si fillim biseda mund të nisë me një pathos të llojit; – Uaaa “zemra ime”, dhe ti këtu? Sa më bëhet qeFi… se merr dot me mend!(meqë ra fjala s’e kuptoj pse kësaj fjale ia heqin gjithmonë një shkronjë, po mbase nga qeJfi ku i dihet. Për të mos folur pastaj për togfjalëshin “zemra ime”, që në ditët e sotme është zhvlerësuar aq shumë, sa që mund të ta thotë fare lehtësisht edhe ai tipi që mbledh hekurishte nëpër koshat e plehërave (me gjithë respektin për ″profesionin” e tij), sepse në këto kohë moderne, ti mund të quhesh “zemra” “mëlçia” apo “veshka” e gjithkujt, përveçse e atij “gjynahqarit” të duhur, i cili ligjërisht është i vetmi që duhet të ta thotë këtë fjalë, apo siç i thonë ndryshe: mr.Right One). E keni vënë re që sa më shumë shtohen njerëzit që të drejtohen me: “O zemra ime!”, po aq pakësohen edhe miqtë e vërtetë?…

Pastaj ndahen duke i dhënë njëra-tjetrës nga një puthje në faqe, si ato puthjet “gjasme” gjatë shkëmbimit të vizitave në “lojën e shtëpirave”, dhe sapo tjetra largohet, me shumë gjasa i drejtohen personit që kanë në krah, i cili ndonjëherë mund të qëllojë të jetë thjesht një i porsanjohur aksidental; – E njeh ti atë kush është? S’e njeh? Po atë e njeh gjithë Tirana… si ka mundësi që nuk e njeh ti? E pastaj, në vetëm pak minuata, ajo fillon t’i bëjë të saponjohurit të mos-interesuar tejskajshëm, një skaner të sterrosur të biografisë së tjetrës.

Megjithë mosinteresimin, në të shumtat e rasteve qëllon që i porsanjohuri ta besojë plotësisht këtë lloj skaneri, sepse e thënë midis nesh dhe me shumë diplomaci, gjinia e kundërt në këtë drejtim ka qenë dhe është gjithmonë viktima më e suksesshme e manipulimeve të gjinisë së “ashtuithënçin”; delikate; manipulim, i cili shpesh i kapërcen edhe kuotat standarde të tridhjetë përqindshit (por nuk po vazhdoj më gjatë me këtë se druaj se tani ata do më akuzojnë për diskriminim gjinor→ J)

Është një situatë e ngjashme me një shfaqje televizive, një nga ato më të kotat e historisë së televizoneve; “Big Brother”, ku në finale mbeten gjithmonë djemtë, pasi vajzat eliminojnë dhe e shesin fare lehtë njëra-tjetrën gjatë rrugës…

Siç thashë; ca luftëtare të mëdha… kotësish….

Në këtë shoqërinë tonë egocentrike, ku të gjithë vrapojnë e duan me çdo kusht të mbërrijnë të parët, shtyhen me bërryla (duhet të jetë patjetër një garë?), këto ″te gjithat”që tregohen kaq mizore në luftën brenda llojit, shpesh i gjen si nëna të dhimbsura, bashkëshorte të përkushtuara, saqë ti ngre supet dhe pyet veten se cila nga anët e medaljes është fytyra e tyre e vërtetë.

Dhe vetja, të përgjigjet pa shumë entuziazëm; të dyja! Bota femërore duket shumë më shumë e ndërlikuar se për ta pikturuar vetëm me dy ngjyra, as me tre…por as me dhjetë, jo…

Kjo shoqëri konsumi, që nëpërmjet reklamash, shpeshherë të dëmshme për pavetëdijen e popullatës, shpreh përditë me arrogancë se gjithkush e gjithçka mund të shitet e blihet, i ka dhënë femrës këtë rol absurd për të qenë gjithmonë “në treg”, për të mbërritur në majë, për t’u kacavirrur deri në majë, për të mbetur në majë, me çdo kusht, qoftë edhe duke shkelur mbi të tjerë, për të mbetur përherë; e paraqitshme, joshëse, e dëshirueshme, intriguese, misterioze, fatale, sensuale, konkuruese, edhe atëherë kur asaj i duhet të mbajë një mal mbi shpatulla.

Ndërkohë që shoqëritë e emancipuara i kanë kaluar me kohë këto probleme të llojit të xhunglës, shoqëria shqiptare ka mbetur ende këtu, tek e fundit nuk i duhet vënë dhe aq faj; nëse në Shqipëri, brezi mbi të tridhjetat, përveç të lexuarit cilësisht, ka patur model frymëzimi stacionet televizive mjaft edukative të Rai-t, periudhë kjo e cila lidhet pazgjidhshmërisht me  bumin kulturor të këtij vendi në ato vite,  brezi nën të tridhjetat, ka patur si model frymëzimi stacionet televizive të mediaset-it, e thënë me shkoqur; stacionet komerciale të Berlucson-it, të cilat, njëlloj si ai vetë, e këndvështrojnë femrën si një copë mishi me afat të përafërt skadence (afat ky i shkruar me bold në çertifikatën “veterinare”).

E kështu, falë frymëzimeve të kësaj natyre, ne jemi edhe një nga vendet e vetme të varfëra në botë që sponsorizojmë çdo lloj konkursi të mundshëm bukurie, me të gjitha derivatet e mundshme të idiotizmit në titujt e tyre, në një kohë kur fare mirë ato fonde mund t’i shpenzonim për të mirëmbajtur monumentet kulturore në të cilat sot dergjen bagëtitë, për të financuar një shfaqje teatri, për të sponsorizuar një libër të mirë etj. Por jo, ne vetëm sa duhet t’i tregojmë botës medoemos se sa të bukur jemi… të tjerat nuk kanë pikë rëndësie…

Por le të kthehemi tek ″lufta brenda llojit”,  apo ajo brenda tenxheres me presion.

Vajza, i keni parë me vëmendje fotot e prindërve tuaj kur kanë qenë të rinj? Ata mbase kanë patur flokë të çrregullt në formë të çuditshme kaçubeje degë-degë, rroba banje qesharake që mbërrinin deri te kërthiza, kostume dopiopetë me ngjyrat e kopësave që bënin grusht, por një gjë kanë patur më të vërtetë; marrëdhëniet shoqërore solide.

I keni parë nënat tuaja në fotografitë bardh e zi, me shall aksioni, të përqafuara me shoqet aq qashtërsisht? Kanë një lloj hareje gjenuine ato foto…

Provoni që pasi të keni parë ato foto, të shihni fotot tuaja të tanishme… E mos t’iu vijë turp ta pranoni që në fotot tuaja e keni nga një shoqe që ka bërë një buzëqeshje ″gjasme” si te ″loja  e shtëpirave”, një shoqe që ndërsa të përqafon apo të thotë ″zemra ime″, ato çaste do të donte të të kafshonte veshin, aq shumë të urren…

Mos t’iu vijë turp, të gjitha e kemi nga një të tillë… Po se mos vetëm një… Kjo është çështja… dhe kjo të deprimon paksa… Po ç’them dhe unë? Paksa? “Shumsa” do ishte fjala më e përshtatshme, dhe pse ky deprimim do të ishte  një shkak i mirë që ato ta pushonin luftën (probleme sipërfaqësore↔zgjidhje sipërfaqësore)… Tek e fundit a nuk është ky deprimimi yt edhe shënjestër-aspirata e tyre?

Po si t’ia bësh që pavarësisht kësaj ato nuk ngopen e vazhdojnë të duan të të tërheqin me çdo kusht në këtë luftë? Në këtë ring? Në këtë garë? Ndërkohë që të gjitha janë duke vrapuar, duke u shtyrë, duke u penguar, duke u zhgrryer në duel balte.

Sigurisht që ty të tmerron e gjithë kjo dhe do me çdo kusht të bësh mënjanë, kërkon t’u sqarosh se aq të bën të luftosh, u përsërit e përsërit deri në sfilitje se ty të pëlqen t’i lësh ato të fitojnë, se ti je një ″perfect looser″, se ke zgjedhur të bësh humbësen me vetëdije të plotë, se do pranoje të merrje pjesë në njëqind luftëra të tjera, të përgjakshme, se do pranoje të jetoje në një kazermë, në një llogore, por kurrsesi të përbalteshe aty, sepse… sepse… është kaq e frikshme të lëvizësh brenda kësaj lufte, gare, balte kotësish, sepse ndihesh kaq e pamësuar, kaq e pastërvitur, dhe e ke fare të pamundur ta parashikosh se nga do të të vijë goditja…

Ndërkohë që askush s’të dëgjon… të gjithë janë të zënë duke vrapuar, luftuar, duke u penguar…

Teksa që të gjithë harrojmë që jeta është tepër e shkurtër për ta parë si një garë, teksa harrojmë të ndalojmë të shohim e të vlerësojmë ç’kemi përreth.

Sepse harrojmë ta shohim  femrën,  para së gjithash si një qënie njerëzore, dhe jo si një mall “veterinar”, apo si nje objekt me afat të përafërt skadence. Nëse do e bënim këtë, ndoshta edhe kjo garë e çmendur, ky vrap idiot, kjo luftë xhungle do pushonte së ekzistuari… e mes femrash do kish më shumë solidaritet dhe empati…

Sepse në shoqëritë e emancipuara, vlerat e vërteta dhe idealet që revolucionarizojnë mendësitë, asnjëherë nuk kanë afat skadence.

E për ta plotësuar këtë dekor utopik, padyshim, do të ndihmonte edhe një shall aksioni prej cohe të thjeshtë… dhe një buzëqeshje e pa-shtirur që nga fotografia…

 Arlinda G.

Një nga skicat e mia

11 Tetor, 2013

Një nga skicat e mia

Les Hommes …

23 Gusht, 2013

Përkthimi në frëngjisht i poezisë “Njerëzit”;

L’amour, a le trot d’un animal insoumis,
que les hommes tuent
dans l’impossibilité de le dompter,

puis lui dérobent sa précieuse fourrure
et s’emmitouflent dedans les soirs de Noël,
sur le fauteuil luxueux près du feux allumé
avec des allumettes électroniques…

tandis qu’ils suivent d’un œil l’éclaboussure
du crépuscule à travers la vitre…

Puis se rappellent que le lendemain,
ils doivent se rendre à un rassemblement…
pour défendre les droits des animaux…

© Arlinda G.
Përktheu: Eva Hila

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 152 ndjekësve të tjerë