http://revistasaras.al/2015/06/10/nje-buzeqeshje-per-tu-kujtuar/

arlinda

Shkrimtarët e rinj/Arlinda Guma në një rrëfim për kohët që e çuan te letërsia dhe vargjet e Bukovskit

Le ta nisim bisedën me momentin kur e shkruara lind si ndjesi e brendshme… Ju kujtohet?

Më kujtohet vagullt… Duhet të kem qenë në vitin e parë në gjimnaz… (Më herët, në tetëvjeçare, shkruaja hartime për gjimnazistët që nuk dinin të bënin hartime, por kjo nuk llogaritet, pasi nuk më vinte fare si ndjesi e brendshme, por si një bezdi…)

Pra, isha në vit të parë dhe, gjithandej kishte bulëzuar një pranverë e harlisur. Shihja sythet e pemëve gati për të çelur lule dhe mahnitesha, thua se deri atëherë nuk e kisha vënë re që pemët dinin të çelnin ashtu, që ato dinin të bënin art aq të përkorë. (Ku kishin qenë pemët më parë? Ku kisha qenë unë? Me shumë gjasa duke luajtur e duke vrarë gjunjët në oborrin e shkollës.)

E kështu, fillova të shkruaja ndonjë poezi. Gjëja e parë që u binte në sy atyre që i lexonin, ishte fakti që poezitë qenë pa rimë, por aty kishte edhe shumë mendim për një adoleshente në një temë aq pranverore. Pastaj kjo u pasua edhe me një tjetër guxim “idiot”; për t’i botuar ato në një libër. E sa mirë që qëllova me fat që atëherë, askush në familje nuk ma vuri veshin. Nëse poezitë do të qenë botuar, tani do më vinte turp prej tyre. (Familja ime ka qenë e “shkrimtarëve të mbetur në tentativë” meqë ra fjala, mua ndoshta më quanin edhe më pak se aq; “një tentativë, në tentativë”… besoj e keni parasysh kur je më e vogla e shtëpisë… dashuria e pakufi që merr nga të gjithë, shkon gjithmonë në përpjesëtim të zhdrejtë me marrjen seriozisht të unit tënd artistik).

Nga ajo ndjesi të shkruari, tani më ka mbetur diçka që është paksa e vështirë ta përshkruash me fjalë, çdo herë kur ëndrrat duan të më paralajmërojnë për diçka më shfaqen me të gjithë përkorësinë e tyre ato sythe të bardha. (E di, e di, jam e pashpresë, shoh ëndrra të pasofistikuara, njëlloj si personazhi i Begninit te filmi “Tigri dhe Dëbora”, jo si ato të sofistikuarat që shihte kolegu i tij… Edhe pse po ta mendosh mirë, nuk ka sofistikim më të madh se simbolika e atyre sythave. Nuk ka sofistikim më të madh se vetë natyra).

Më pas, kam shkruar ndonjë tregim apo poezi aty-këtu, por, e thënë pa shumë diplomaci, nuk kam ndonjë mendim të lartë për poezitë e mia, edhe pse ndjekësit e mi në blog, si dhe në faqen si autore, i pëlqejnë këto poezi. Mua më duket vetja më mirë në prozë. Më tej, në poezi më tepër kam sfiduar veten, pasi disa poetë më theksonin vazhdimisht se poezia ime kishte tepër mendim. Asnjëherë nuk e kam kuptuar se ç’dëm i sjell poezisë mendimi… Të them të drejtën, nuk e duroj dot poezinë budallaqe, atë fluturaken që nuk të lë asgjë nëpër mend kur e mbaron së lexuari.

E ja, kështu, ata poetë më ngulitën në mendje idenë se poezitë e mia janë më inteligjente seç duhet, dhe, unë e besova se nuk di të shkruaj poezi….

Si ndryshon ky proces kur vendos të shkruash librin e parë…. Si ndodhi te ju?

Përpara se të filloja të shkruaja romanin “Bulevardi i Yjeve”, unë kisha shkruar tregime, aq sa do mjaftonin të botoja një përmbledhje me to. Gjithashtu, ato kohë kisha filluar të botoja edhe artikuj në shtyp. Dhe kisha lënë përgjysmë dy romane që i kisha nisur në intervale të ndryshme kohore, pasi kishin filluar të më mërzisnin. Pra, nuk isha fare e pafamiljarizuar me termin “roman” kur nisa “Bulevardin e Yjeve”.

Ka qenë një ditë e bukur tetori kur më erdhi ndër mend gjetja e romanit. Tharmi dhe gjithçka tjetër m’u përvijua nëpër tru me një shpejtësi të pazakontë. (Sa më shumë të përpiqesh të shpjegosh këtë proces, aq më shumë do t’i largohesh përshkrimit të tij të saktë.) E gjithë struktura, fillimi, zhvillimi dhe mbyllja e romanit më erdhën ashtu; aq pashpjegueshëm, saqë përgjatë gjithë ditës kisha një entuziazëm të pazakontë. E kuptova që atë ditë, ende pa u ulur ta shkruaja që do të dilte një libër i mirë, dhe në vazhdim, nuk bëra asnjë kompromis me komercializmin.

Keni zgjedhur të bëni takimin e parë me lexuesin me një sprovë të vështirë, siç është romani, kur e keni shkruar “Bulevardin e Yjeve”? Sa kohë ju është dashur ta ndërtoni historinë?

“Bulevardin e Yjeve” kam nisur ta shkruaj në tetor të vitit 2008… por atëherë, pak muaj më vonë, kam qenë edhe e përfshirë me shkrime në një gazetë. Ishim një grup idealistësh atëherë, që kishim bashkëthemeluar një gazetë dhe unë kontribuoja edhe atje me artikuj.

Nuk më është dashur shumë kohë për të ndërtuar ngjarjen e romanit, ajo më erdhi papritur dhe gjithçka u ndriçua, por më është dashur kohë të mendohem shumë për teknikën, për mënyrën se si do ta përcillja këtë ngjarje, pasi nuk doja t’u përmbahesha atyre formave të romanit të zakonshëm. Doja të ndërtoja diçka ndryshe. Doja të thyeja rregullat. Doja të isha e lirë.

Përfytyroni një dhomë, brenda së cilës janë disa kamera, dhe çdonjëra prej tyre zbulon një anë të re të ngjarjes, pikërisht atë anë që kamera tjetër nuk e ka kapur. Dhe të gjitha këto pamje të reja, ndërtojnë, në një strukturë fare të pazakontë “Bulevardin e Yjeve”.

Librin e përfundova në tetor të vitit 2012. Dhe botimi erdhi dy vite më vonë…

Ç’ndodh me shkrimtarin kur përfundon një libër? Nis menjëherë të shkruajë të dytin? Apo… me ju çfarë ka ndodhur?

Ka subjekte romanesh që flenë prej vitesh brenda në të pandërgjegjshmen e shkrimtarit, dhe duhet të vijë koha e duhur që ato të shndërohen në romane. Ndonjëherë kjo kohë nuk vjen kurrë, pasi koha biologjike e shkrimtarit nuk përputhet dhe aq me kohën e veprave të tij. Sidoqoftë, kur kjo kohë mbërrin, mund të ndodhë të mbërrijë edhe pas dhjetë vitesh, njëzetë, tridhjetë…

Pasi mbarova së shkruari “Bulevardin e Yjeve” në vitin 2012, dhe pas dy vjetësh përpjekje për ta botuar sa në njërën shtëpi botuese në tjetrën, botueset e të cilave ishin të gjitha femra që më hidhnin ca vështrime paragjykuese, të padurueshme që në takimin e parë (çështje femërore, nga ato të rëndomtat, aq të mërzitshme e të parashikueshme…. në Shqipëri duhen krijuar disa shoqata për të zbutur armiqësinë e egër brenda llojit), në 26 mars të vitit 2014, nja dy javë pasi mora miratimin nga shtëpia botuese për botimin e “Bulevardit të Yjeve”, fillova të shkruaja romanin e dytë. Ky roman i dytë erdhi vërtet si një nevojë për të shkruar. Edhe pse subjekti flinte tek unë gjashtë vite më parë në formën e një poezie të shkurtër, mbrujtur pikërisht në kohën kur mbrujta edhe “Bulevardin e Yjeve”. Viti 2008 ka qenë periudha më produktive e jetës sime. Ndoshta sepse isha më e motivuar. Ndoshta sepse atëherë ende nuk i njihja mënyrat me të cilat të sabotojnë nëse nuk je pjesë e ndonjë klani delirantësh. Romani që po shkruaj ka një titull tejet provokativ, dhe një personazh kryesor me qëndrime gjeopolitike, thuajse të angazhuara. Përgjatë gjithë kohës ndërsa shkruaja, kisha atë frikën në zemër nëse do të dilte aq i përkorë sa “Bulevardi i Yjeve”, por tani jam drejt dy-tre kapitujve të fundit dhe më duket se e kam ruajtur atë nivel. Të them të drejtën trishtohem që po e mbaroj. Dua të zgjasë sa më shumë procesi i të shkruarit të tij. Kur shkruan atë fjalën fund, të kaplon një boshllëk i madh, aq më tepër kur ia dërgon ndonjë shtëpie botuese krejtësisht të painteresuar për cilësinë, dhe krejtësisht të babëzitur për fitim. Ёshtë njëlloj sikur të japësh beben për adoptim. Dhe të shumtën e rasteve adoptuesja në fjalë, qëllon të mos ta kuptojë dot temperamentin e bebes tënde.

– Çfarë është letërsia për Arlindën?

Në periudha të ndryshme të jetës ka qenë diçka kryekëput e ndryshme. Në tetëvjeçare ka qenë bezdi, në gjimnaz diçka e paformësuar, të cilën ende nuk mund ta quaja një domosdoshmëri, diçka që edhe më kompleksonte pakëz (nuk kam komplekse të flas për komplekset e mia J…). Në të vërtetë, unë kam dashur të bëhesha piktore, më pëlqente shumë të vizatoja. Nëna ime nga ana tjetër, më këshillonte të mos lexoja aq shumë, ajo frigohej se përhumbja e tepërt mbi libra nuk do t’i bënte mirë shëndetit tim, por dhe me vizatimet e mia ajo nuk i kishte punët mirë, kishte frikë se nuk po u përkushtohesha mësimeve. Nëna ime kishte një version pragmatist për mirëqenien time. Ajo mendonte se fitimtarët në këtë botë janë individët egoistë dhe lumturisht mediokër… E kishte kuptuar këtë edhe pse nuk e kishte lexuar Niçen.

Ndërsa tani mund të them se e ndiej vërtet të nevojshme të shkruaj. Ndjesinë që merr ndërsa je duke shkruar, nuk e merr as kur merr në dorë kopjen e parë të romanit, as kur të përmendin nëpër media (nuk të bëjnë kamerat shkrimtar!) dhe as ku dëgjon përshtypjet e lexuesve.

Më ndodh shpesh që pas kaq shumë pengesave, të zemërohem me letërsinë. I hakërrehem asaj që do ta lë përgjithmonë. Por kthehem gjithmonë tek ajo si fëmija plëngprishës.

Më thoni poezinë më të bukur që ju vjen ndër mendje

“A smile to rember”. (Një buzëqeshje për t’u kujtuar), e Bukowski-t. Ёshtë e pamundur të mos ta duash këtë autor, pasi lexon këtë poezi.

Bukovski është shkrimtari më i keqkuptuar në Shqipëri, ndoshta pikërisht se shumë prej shqiptarëve nuk e kanë lexuar ende këtë poezi.

– Nëse ka një libër që do të doje ta shkruaje ti… cili është?

E di që do të tingëllojë e çuditshme, një ide fare e çmendur, por do të doja të shkruaja një libër për Betejën e Termopileve. Një libër për treqind spartanët. Në të gjithë filmat artistikë kushtuar kësaj ngjarjeje ka një adhurim të veçantë për Leonidhën dhe treqind ushtarët e tij që dhanë jetën në këtë betejë. Ka një adhurim deri në një habi absurde, për madhështinë e tyre. Një adhurim për sakrifikimin e tyre të pashembullt, ndenjën e përkushtimit ndaj detyrës, përballjen frontale me armikun, por askund, ose rrallë më qëllon të lexoj apo të dëgjoj që spartanët erdhën në Greqi nga territoret e Shqipërisë së Jugut. Atje ku ende sot, pleqtë e moçëm e përdorin këtë fjalë “spartan” për ndonjë djalosh të fortë fizikisht. Më ka mrekulluar gjithmonë fakti që në Spartë, gratë kishin një status për t’u admiruar. Edukimi dhe shkollimi i grave ishte parësor për spartanët. Diçka fort e natyrshme që jehon nga largësia edhe në ditët e sotme në jug të Shqipërisë. Po aq sa më magjeps edhe fakti që spartanëve u mësohej nëpër shkolla se si të qenë lakonikë. Pra spartanët nuk ishin vetëm një përsosmëri fizike, por edhe një përsosmëri intelektuale. Janë të shumëdiskutuara mënyrat e tyre të jetesës, të qëndruarit nëpër çadra lufte etj., por këtë mënyrë jetese atyre ua imponuan pushtimet dhe masakrat e shumta, kështu e vetmja mënyrë për të rrojtur me dinjitet ishte “to stand and fight”.

E gjithë Europa, e gjithë bota përpiqet t’i rrisë sot fëmijët me vlerat dhe principet e atyre treqind ushtarëve që dhanë jetën atje në fushëbetejë, ndërsa grekët qenë duke u tërhequr. Dimë që më tej grekët, me dredhi, i tërhoqën persët diku në një gji dhe i sulmuan, por kjo ngjarje nuk ka hyrë në histori aq sa ka hyrë Beteja e Termopileve. Sepse dredhitë, mbeten dredhi… Dredhitë, nuk kanë asgjë të madhërishme.

Principet e Betejës së Termopileve janë bërë sot shtylla kurrizore e munguar e shoqërisë kapitaliste ku jetojmë. Dhe e gjithë ajo madhështi është paksa pjesë edhe e jona; besa, mosnënshtrimi, përballja me armikun, janë tepër të njohura për kombin tonë. Kjo madhështi ka nevojë të ngacmohet dhe të dalë nga përgjumja, ajo fle në ADN-në tonë të largët.

Bota do t’ishte e varfër pa principet e treqind spartanëve.

Fati i treqind spartanëve, të vetmuar atje në fushë-betejë, ndoqi më pas Shqipërinë në vitet e izolimit komunist, ndërsa bota, njëlloj nuk deshi t’ia dinte. Edhe sot e kësaj dite Shqipëria më duket ende e vetmuar si atje në fushën e Termopileve, duke luftuar e duke ngrënë veten, në përpjekje për të gjetur identitetin e saj, shpesh në drejtime krejt të dyshimta.

Do të doja të shkruaja një libër të tillë, krejt të pazakontë, krejt modern për një temë antikiteti, por nuk di nëse do më mjaftojë koha, më saktë; “nuk di nëse do më mjaftojë jeta” për të kryer hulumtime dhe shfletime detajesh historike, që unë nuk i kam dhe aq me dëshirë, për shkakun se romanet historike ta kufizojnë lirinë e krijimit artistik në vepër.

Në Shqipërinë e mbipolitizuar, ekziston një mendësi paradoksale se vetëm politikanët dhe drejtuesit e show-ve politike dinë të shkruajnë. Kuptohet pse; ata kanë në dispozicion një shpurë me kamera që u shkojnë nga pas, edhe kur ata shkojnë në tualet. Në Shqipërinë e mbipolitizuar nuk promovohet modeli i një njeriu që ngrihet me mënyra të pastra. Vlerën e kanë përzënë me shkelma, apo bërë shuk në ndonjë qoshk.

E në gjithë këtë paradoks, tejet primitiv e maskilist, edhe unë kam joavantazhin e madh për faktin e të qenët femër. Autorëve të gjinisë tjetër u duket se po u futesh në “territorin e tyre” kur një autore femër trajton tema “të rënda”. Sepse këtu mendohet rëndom se autoret femra duhet të shkruajnë vetëm romane për melodrama sensuale…

Më ka bërë përshtypje fakti që shumë lexues të “Bulevardit të Yjeve” më thonë pasi e lexojnë; – Habitem se si një autore femër ka arritur të shkruajë një roman me një temë kaq të vështirë!… Ata e shqiptojnë fjalën “femër” si të jetë një handikap! Ndonjëherë unë i lë pa përgjigje, e ndonjëherë u them me shumë takt se jam kujdesur që lexuesi të dallojë një autor “androgjen” në romanin tim.

Them se kur të fillojmë t’i gjykojmë njerëzit (pse jo, edhe shkrimtarët) nga veprat e tyre, dhe jo nga gjinia apo ngjyra e syve, atëherë po që do të themi se kemi filluar të emancipohemi…

Intervistoi Blerona Jakupi.

– Ç’mund të na thuash për veten?

Në vend të të dhënave po ju jap një përshkrim që i kam bërë vetes në një rubrikë që kam patur përpara dy vitesh në një gazetë;

“U liroj vendin të moshuarve në autobuz.
Në shkollë shkoja me thonj të prerë dhe shami të papërdorur (për emergjenca qenë mëngët).
I kam shpëtuar jetën një maceje që i kish mbetur koka në një kuti turshish. S’pëlqej Justin Bieber.
I heq kapelen Nina Simone-s. (Nëse nuk e kam një kapele, e gjej një, e vendos, pastaj e heq.)
Kam patur një qen që më shoqëronte deri në shkollë.
Asnjë master të mbaruar në Afganistan!”

– Pse shkruani? Çdo të thotë për ju të shkruash?

Hëm… përse shkruaj… Sikur ta dija… Sikur një përgjigje e thatë të mjaftonte për të hedhur dritë mbi këtë proces; sa të lartësuar aq edhe torturues. Nga të gjitha ato të ashtuquajtura “talente” që shfaqja në adoleshencë, të shkruarit e radhisja ndër “talentet” më të mërzitshme. Unë vizatoja, kisha një vesh të mprehtë muzike dhe recitoja mjaft mirë sipas profesionistëve. Por kur profesori i letërsisë në gjimnaz më ngrinte në dërrasë për të lexuar hartimin që kisha shkruar, edhe më trazovaçi i klasës pushonte se bëri zhurmë, dhe ndërsa unë lexoja, më shikonte me ca sy si të perënduar. Vëmendja e trazovaçit ishte një lloj testi, në mos për ato që shkruaja, për mënyrën se si i interpretoja ato që shkruaja, për mënyrën se si mund të depërtojë arti te një njeri i zakonshëm… (kjo po të kesh parasysh që trazovaçi bënte zhurmë edhe atëherë kur profesori shpjegonte)
Në të vërtetë, kam qenë gjithmonë e ndërgjegjshme në lidhje me të shkruarin, por nuk ishte ndonjë kënaqësi e madhe ky ndërgjegjësim, përkundrazi; kur isha në tetëvjeçare, më ishte kthyer në një bezdi të madhe, pasi kushëriri im që ishte në gjimnaz më kërkonte gjithmonë t’i shkruaja hartime. Por kjo nuk ishte e gjitha, kur kushëriri filloi të merrte nota të mira me hartimet që i shkruante një fëmijë (d.m.th unë), vërshoi e gjithë klasa e tij për të më kërkuar hartime. U bezdisa aq shumë nga ky proces, sa fillova të shkruaja kot, në mënyrë që ata të merrnin nota të këqia e të mos më kërkonin me favore të tilla, por ata, çuditërisht, vazhdonin të merrnin nota të mira me ato që unë i quaja “paçavure”. E kështu, një ditë të bukur më kapi nëndrejtori ndërsa i rebelohesha një djaloshi, duke iu stërbetuar që ajo do të ishte hera e fundit që po i bëja hartimin. Si shkoi më tej? Më mirë të mos ta përmend… Por, ku e kishim fjalen?…

– Pos të shkruarit, me çfarë preferoni të mbushni zbrazëtinë e jetës?

Sikur të kisha fatin të kisha një vilë private, do të merresha me kopshtari. Më pëlqen shumë të mbjell pemë e lule, e të kujdesem për to. Në pamundësi të këtij luksi (nuk jam politikane për ta patur një të tillë); lexoj, dëgjoj muzikë, shkruaj, vizatoj ndonjëherë, ulem te bari i preferuar. Nuk më kujtohet çfarë bëj tjetër…

– Çfarë lloj librash preferoni të lexoni?

Gjithçka… me përjashtim të best-sellareve…

– Shkrimtari juaj i preferuar dhe vepra që ju ka bërë ta lexoni më shumë se dy herë?

Kam shume shkrimtarë të preferuar. Një ndër ta, shumë i dashur për mua është John Fante me “Pyesni pluhurin”. Humori mistik i Kafka-s gjithashtu ka patur mjaft ndikim tek unë ndërsa shkruaja romanin “Bulevardi i Yjeve”. Adhuroj Heinrich Böll, (gjermanët në përgjithësi), amerikanin Kurt Vonnegut, Salinger-in gjithashtu, anglezin Jerome K. Jerome, francezët si; Michel Houellebecq. Nuk ngopem se rilexuari tregimet e Maupassant-it. Me atë pak frëngjishte që di përpiqem të lexoj ndonjë poet në frëngjisht si; Louis Aragon, i cili m’është shumë i dashur, po kështu; Jacques Prévert, Paul Eluard, e ndonjë tjetër.
Kadarenë e kam lexuar më shumë se pesë herë. Them se ai, bashkë me Balzac-un dhe Zweig-un kanë qenë shkolla ime. Çuditërisht Kadarenë e akuzojnë se nuk ka shtyllë kurrizore, por, ai mua më ka ndihmuar pikërisht të ndërtoj një të tillë, d.m.th të ndërtoj një shtyllë kurrizore, pikërisht atëherë kur atdheut tim po i shkërmoqej palca çdo ditë nga pak. Përveç kësaj, edhe pse në një kohë tjetër, fëmijëria ime ka patur një sfond të ngjashem me atë të fëmijërisë së Kadaresë.

– Çfarë ju frikëson më tepër?

Vdekja… Kur kam qenë fëmijë, ka patur shumë të moshuar përqark meje, dhe të gjithë, nuk kishte ditë që të mos e përmendnin vdekjen. Ata çoheshin në mëngjes; do pinin kafe turke me pak vdekje përsipër, bënin gjumin e drekës, do çoheshin të hanin zemër e përsëri vdekja do t’u “ndrinte syte”, diku e pranishme në një cep… E kështu të gjitha vaktet. Në darkë vdekja do t’i vinte në gjumë, pastaj do te ikte të bënte sikur flinte edhe ajo, kur në të vërtetë i përgjonte dhe ruante një çast të volitshëem që ata të humbnin vigjilencën.
Kur isha pesë vjeç mësova që edhe unë do vdisja një ditë të largët, shumë të largët. Nuk më pëlqeu fare kjo gjë dhe largësia e asaj dite nuk më ngushëlloi aspak. Kështu fillova të vërtitesha nëpër shtëpi se si t’i gjeja një zgjidhje këtij problemi. Çdo problem e ka një zgjidhje, më kishin mësuar të rriturit, edukatorja gjithashtu. Ajo ishte një grua mjaft e hijshme, me një kapele të pakohë në kokë. Siç thashë, fillova të vërtitesha nëpër shtëpi duke pyetur veten pse njerëzimi e kishte lënë kaq pas dore këtë problem. Njerëzimi duhet të bëjë diçka dreqi ta hajë, mendoja me vete. Dhe më në fund ia gjeta zgjidhjen. Derisa të rritesha unë shkencëtarët me siguri do të kishin shpikur ndonjë ilaç që ta zhduknin vdekjen. M’u duk sikur hoqa një barrë të madhe kur e mendova këtë thagmë dhe, ika të luaja me shoqet. Pastaj, sa hap e mbyll sytë u rrita, por shkencëtarët ende nuk kishin shpikur gjë. (se ç’kishin bërë gjithë ato kohë, këtë nuk e mësova kurrë)
Megjithatë nuk jam dorëzuar. Ku i dihet se në ç’mënyrë të vjen pavdekësia, një nga ato është të lësh një vepër të mirë për njerëzit. Pak rëndësi ka nëse është një libër, një urë, një shkollë, një pikturë, një sonet.

– Çfarë ju jep forcë?

Forcë më jep pabesia, sulmet e ulëta… të cilat së fundmi janë shtuar shumë. Mendoj se do isha mjaft “kompatibël” po të kisha jetuar ne shekullin e shtatëmbëdhjetë-tetëmbëdhjetë, apo edhe me herët. Kam kuptuar diçka nga vetja, edhe atëherë kur dikush më sulmon pabesisht, unë i ruaj lartësitë kur kundërpërgjigjem, si të them, i ruaj disa rregulla nderi, si përshembull ato rregullat që respektojnë dy vetë kur bëjnë duel. Kurrë nuk “qëlloj” pas krahëve. Kjo duket paksa jashtë kohe në epokën tonë kapitaliste, ku askush nuk kursen asgjë, por ja që kjo jam. Më pëlqen të fitoj pastër. Pa goditje të ulëta.

– Gjëja më e bukur që të ka dhuruar jeta?

Jeta më dhuroi një fëmijëri të lumtur. Shumë të lumtur, si të donte të më përgatiste për atë që do të vinte më pas. Fëmijëria ime ka patur një diell të bukur e të gëzueshëm, shumë ngjyra e aroma, dhe një qiell të kthjellët. Por mbaroi shumë shpejt. Përpara kohe do thosha. Në klasë të pestë isha bërë e gjatë 1 metër e shtatëdhjetë centimetra, dhe të gjithë filluan të më shihnin si një të rritur, kur në të vërtetë isha vetëm “një fëmijë i gjatë”. Kështu filluan andrallat e adoleshencës. Ёshtë interesant fakti, se sa më e bukur bëhet ajo periudhë e jetës, aq e pandërgjegjësuar je ti për këtë bukuri, dhe gjithçka e përjeton si një shqetësim, kaos, ankth.

– Arlinda Guma është nga ato qe i nënshtrohen fatit, apo nga ato që luftojnë për të arritur të tyren?

Kur shihnim filmin “Mësonjëtorja”, nëna ime më krahasonte gjithmonë me atë vajzën e Stefan Bardhit që nuk gjunjëzohej përpara priftit. Nëna ime e quante difektin tim më të madh këtë. Thoshte se krenaria është një aksesor i mbrapshtë për të qenë e palumtur në jetë, të cilës, unë me çdo kusht duhej t’i jepja duart. Por, le ta themi pa shumë diplomaci, unë asaj nuk ia dhashë duart asnjëherë, m’është shumë organike e tepër e shtrenjtë. E kështu kanë kaluar kohë dhe unë ende nuk kam mësuar si të gjunjëzohem si ajo vajza te filmi… Kjo ka koston e saj, të lë vraja e lëndime gjithandej, por nuk bëj dot ndryshe… Një fjalë e urtë thotë; “Mëso të përkulesh, është më mirë se të thyhesh…”, por unë, po u përkula thyhem…

– Për çfarë mendoni më tepër kur jeni vetëm?

Që jeta është shumë e shkurtër dhe unë nuk do të kem kohë t’i shkruaj të gjitha subjektet e romaneve që kam në kokë… Ato gumëzhijnë të shqetësuara dhe më dhimbsen aq shumë, nuk dua t’i mbys… Mendoj gjithashtu për ndonjë çast të bukur që kam kaluar, kujtesa ime e thërret sërish. Mendoj për ngjyra, aroma, drita, për njerëzit që kanë shenjuar jetën time… miqte… Ndonjëherë madje, e kap veten duke buzëqeshur lehtë, dhe kjo është prova më e mirë për rëndësinë që kanë patur apo kanë ata në jetën time.

– Sa kohë u desh për të nxjerrë në dritë “Bulevardin e Yjeve?

Katër vite për ta shkruar dhe dy vite për ta botuar. Une i redaktoj vetë ato që shkruaj, e si rrjedhojë më marrin kohë. Ndonjëherë korrektuesit qëllojnë fare te papërgjegjshëm dhe me një kulturë gjuhësore të cunguar. Si të them; më del tym nga veshët kur unë, pas katër vitesh pune, dorëzoj një roman dhe korrektorja, meqe shikon telenovela turke, më zëvëndëson një fjalë shqipe, me një fjalë turke, një nga ato fjalët shqipe që unë e kam qëmtuar me aq kujdes nga shqipja e vjetër përpara pushtimit osman. E kështu për të evituar gjithë këtë idiotësi, i bëj të gjitha vetë. Ёshtë e stërmundimtë dhe të merr shumë kohë, pasi këtu nuk ka asnjë kod nderi, nuk ke ku ta kërkosh të drejtën, të gjithë punojnë me mentalitet të fortësh e nuk respektohet fare e drejta e autorit.

– Pse pikërisht “Bulevardi i Yjeve?

Ngjarjet e romanit zhvillohen në një spital psikiatrik, në këtë spital pacientët e tij ëndërrojnë të kenë një yll në oborrin e spitalit, njëlloj si ato yjet e njerëzve të famshëm në Bulevardin e Yjeve në Hollywood.

– Aktualisht, a jeni duke shkruar diçka?

Po, jam duke shkruar një roman, por këtë roman, nëse do të arrij të gjej sponsor ( më saktë, nëse do të arrij të “përkulem”) do përpiqem ta përkthej dhe ta botoj jashtë Shqipërisë. Nuk është për zgjedhjen time kjo gjë, por jam e detyruar. Unë e dua lexuesin shqiptar dhe dua vërtetë që romani im i dytë të mbërrijë në dorën e tij, por kur pashë se si u trajtua “Bulevardi i Yjeve” nga qarqe të caktuara, u neverita dhe nisur nga kjo, e mora këte vendim. Sigurisht që nuk do të të duan nëse nuk je si ata, nëse je e lirë dhe e pavarur… Dhe si e tillë; e pamenaxhueshme.

– Në roman apo krijimet te tjera, a e vishni veten me lëkurën e personazheve, apo nuk kanë të bëjnë fare me Arlinda Gumën personazhet?

Ngjarjet në roman janë të gjitha të krijuara, e si rrjedhojë edhe personazhet. Kur mbaj distancë me personazhet kam kuptuar se jam më e ftohtë dhe më e vërtetë. Sidoqoftë, më duket arrogancë të flas për veten në ato që shkruaj. Ndoshta, kur të shkoj nëntëdhjetë vjeç do ta bëj këtë, atëherë kur të bëhem një plakaruqe noprane me flokë të shpupuritur, duke ndjekur me vrasëse mizash fëmijët e lagjes që do të jene duke bërë zhurmë, pikërisht atëherë ndoshta do të shkruaj autobiografinë time. Por tani për tani më pëlqen të krijoj, të ndërtoj nga hiçi jetë të tjera.

– Si një shkrimtare e re në Shqipëri, si e shihni veten tuaj? Mundësitë që ju ofron…

Unë shoh zero mundësi në këtë vend. Atdheu im i ëmbël dhe i vuajtur, është peng i të paaftëve, mediokërve, të patalentuarve, dhe njerëzve pa shtyllë kurrizore. Madje, madje, gati po mendoj të kërkoj dhe unë ndonjë “azil artistik” në ndonjë vend tjetër. Nuk mund të ndërtosh asgjë këtu, edhe nëse ndodh, do të ta shkatërrojne patjetër. Nëse nuk kanë ndonjë shkak madhor për ta bërë, do të ta shkatërrojnë njëlloj për hobi… Le t’i themi gjërat siç janë. Themi që Shqipëria ka qenë fatkeqe, që historia, Europa ka qenë e padrejtë me të, por fatkqësia jonë më e madhe jemi vetë ne, është fakti që ne nuk e duam njëri- tjetrin… Kaq! Ёshtë e thjeshtë. Pa dashuri nuk mund të ndërtosh asgjë.

– Secili nga ne është i veçante dhe i pazëvendësueshëm, pa secilin nga ne bota do të ishte e mangët. Çfarë do i mungonte botës po të mos ishit ju?

Nuk më gënjen mendja se do i mungoja botës. Kjo pyetje më ngjan një pyetje- kurth, të detyron të delirosh, d.m.th. të bën të tregosh anët e mira të vetes, dhe unë nuk kam dëshirë të flas për to… Por, me pak sforcim po ju bëj qejfin dhe po ju përgjigjem; ndoshta botës do t’i mungonte (por edhe s’do t’i mungonte) një idealiste e pandreqshme… hëm… dhe paksa e zhgënjyer…e cila ka fatin e madh që nuk është bërë ende cinike… (ai dielli i bukur i fëmijërisë vazhdon ende ta mbajë ngrohtë…)

http://gazetastart.com/interviste-arlinda-guma-rrefen-%C2%93bulevardin-e-yjeve%C2%94/

Dhënë Gazetës “Start”, datë 01/02/2015

Bisedoi Saimir Lleshi

Arlinda Guma tregon për Gazetën Start se si e ndërtoi romanin e saj të parë dhe çfarë është për të arti i të shkruarit, ose një lloj arratisje nga realiteti shpesh i vështirë.

Zakonisht intervistat nisin me; pse shkruani? Ose; nga frymëzoheni? Në fakt unë dua t”ju pyes; Pse duhet të shkruani në këtë botë faceboouk-u? Dmth. gjithçka i ngjan një fluturimi pa sens, pa kohë…

Sa mirë që nuk më pyetët; “Ç”ju frymëzon”?… Përndryshe, do kisha një dëshirë të pakontrollueshme për të prerë damarët… (bëj shaka, jam shumë frikacake për akte kaq heroike).

Për mua të shkruarit është të korrigjuarit e realitetit… Të arratisurit prej tij gjithashtu… Njerëz të ndryshëm, përdorin mekanizma të ndryshëm për këtë, dikush përdor Yoga-n, dikush sportet ekstreme, ndokush tjetër hashashin… e unë, meqë nuk e kam provuar kurrë këtë të fundit (droga më e fortë që kam përdorur gjithë jetën time ka qenë çaji), kam zgjedhur artin për ta realizuar këtë arratisje…

Ju me të drejtë e quajtët; “botë facebook-u”… ku të gjithë shtyhen me bërryla sa për t’u dukur pakëz… Ndonjëherë më duket se vendi im në gjithë këtë absurd, është të qëndroj në një cep e tulatur dhe të ndjek me një fytyrë të habitur prej fëmije këtë bërrylëzim grotesk… (“bërrylezim” – ja edhe një fjalë e re, që më erdhi natyrshëm, tepër e rëndësishme do të thosha… e si mund ta kuptoj udhëtimin tim pa bërryla? Ato të rrisin, të forcojnë, të dërgojnë mbrapa diellit edhe)

– Jeni një nga shkrimtaret e reja që sapo keni ardhur me romanin “Bulevardi i Yjeve”… Yje shkëlqenjës, spektakolarë?…

Ah… jo…jo… Ai është një titull; trishtueshmërisht ironik, i cili më erdhi në mendje ndërsa isha duke shkruar kapitullin e fundit të romanit. Pacientët e spitalit psikiatrik ëndërrojnë që një ditë t’u gdhendet një yll në oborrin e spitalit, njëlloj si atyre yjeve të aktorëve të Hollivudit në “Bulevardin e Yjeve” në Amerikë. (Më vjen pakëz keq që e zbulova këtë… ndoshta do t’ish më e udhës që lexuesi ta zbulonte vetë…)

– Thuajse i gjithë romani është një përballje fatesh njerëzore, ashtu sikurse ndodh në fakt, në rutinën e shumicës së shkrimtarëve. Ka ndonjë pjesë që e veçoni? Ju veçon nga të tjerët?

Pjesët që do veçoja janë kapitulli i parë dhe ai i fundit… Një sy që e njeh profesionalisht letërsinë do t’i dallonte lehtas. Por, për të qenë më e saktë, të gjitha pjesët ku qendërzohen pacientët brenda spitalit janë për t’u veçuar, pasi të gjitha përshkohen nga një fill absurd, në dukje i pakuptimtë, por që fsheh edhe ai një logjikë të heshtur…

Sa për pjesën që më veçon mua… Hëm, nuk di ç”të them… Ky roman është krijim i mirëfilltë… dmth. nuk është një roman autobiografik… Ngjarja është e gjitha e krijuar, imtësisht, e punuar hollë si ato “punët me fiston” që qëndisnin nënat tona dikur… Kur kam qenë fëmijë, meqë më jepej për të vizatuar, kam pikturuar dhe qëndisur pajën e motrës. Ishte një sukses… Ato imazhe më janë ngulitur fort në tru… E çdo herë kur më duhet të flas për diçka të përkorë, tepër të rafinuar, ato imazhe më vijnë përpara syve dhe unë e gjej lehtë krahasimin.

Po ndoshta këtu mund të veçoja edhe imazhet e kopertinës, të ideuara nga unë, si edhe strukturën e faqëzave të romanit, me nga një nëntitull pikant sipër…

– Personazhet, shpesh nuk kanë lidhje fare mes tyre, ose kanë lidhje nga rastësitë. E qëllimshme, apo vetë krijimtaria është një rastësi në kohë?

Në “Bulevardin e Yjeve” asgjë nuk është një rastësi. Një gjë është të kesh talent dhe një gjë tjetër është të dish si ta prezantosh këtë talent. Në rastin e këtij romani, nuk jam menduar shumë për ngjarjen (ajo më erdhi në mendje; kristaline, që në fillim), se sa për mënyrën se duhej ta paraqisja këtë ngjarje. Kam kërkuar vazhdimisht teknika të reja për strukturën. Them se kur talenti dhe teknika harmonizohen bukur, atëherë po, mund të thuash që ke bërë diçka të vlefshme.

Sidoqoftë, pikëtakimi i këtyre personazheve është vetë spitali psikiatrik, pra e kanë një lidhje mes tyre… Kanë njerëzit e tyre të shtruar atje, të cilët socializohen me të afërmit e tjerë të personazheve të tjerë, paralelë, në roman…

– Një nga shtëpizat e romanit tënd është një spital psikiatrik. Kush lëngon? Udhëtarët e “Bulevardit”? Apo emra të përveçëm që mbeten në kuadrin e një historie?

Në të vërtetë, ata që lëngojnë në këtë roman (por nuk e dinë), janë njerëzit jashtë spitalit. Pacientët brenda kangjellave të tij duken më të lumtur, ata nuk e njohin termin “bërrylëzim”… nuk njohin konkurrencën, ata edhe me një palë pizhame ngjyrë hiri ndihen të bukur e të plotësuar…

Gjatë rrjedhës së romanit, ndërsa e shkruaja, mësova shumë nga këta personazhe… Interesante vërtetë… Në fillim i krijova unë ata, i mësova si të ecin, pastaj ata më mësuan plot gjëra mua… Në veçanti atje ku i thonë njeri-tjetrit; “Nuk kemi pse merremi me të çmendur!”… ndërkohë që vetë janë të shtruar në një çmendinë… Çdo herë kur e rilexoj atë pjesë, më vjen të buzëqesh, e harroj për një çast që e kam shkruar vetë…

– Ilaçet në pijen e koktejit… Duket kjo një lloj gënjeshtre patologjike e psikologjisë sonë sociale?…

Këndvështrim interesant… Në të vërtetë, të gjithë e dimë që yjet, ata që vërtetë kanë nga një të tillë në bulevardin e Hollivudit, i përziejnë shpesh koktejet me antidepresivë… Është një haraç i shtrenjtë që të gjithë artistët duhet t’i paguajnë qiellit për suksesin… Ju tani do më pyesni; po ju? Meqë edhe të shkruarit hyn te një nga format e artit…. Unë kam gjetur me kohë një mënyrë për ta luftuar këtë; bëj ironi me gjërat që nuk shkojnë, për çdo gjë, gati dhe më tragjiken, e kam gati edhe një version satirik. Kur jeta më jep limona; unë bëj limonatë, limonçel, limonsoda, fantalimon, pse jo, edhe limontoz ndonjëherë…

– Nga kokteji në teatër… (gjithnjë një udhëtim brenda romanit) çfarë po luhet?

Luhet një dramë. Në një qytezë të thjeshtë province. Unë e dua shumë provincën, provinca është i vetmi vend ku mund të gjesh njerëz të vërtetë… Nëse bujt në provincë, njerëzit atje bëjnë gjithçka, edhe shpirtin janë gati të të japin, që të të kënaqin. E më duket aq absurd dhe fare i papërshtatshëm ai termi “provincial”… Provinca është kaq fisnike. E në letërsi edhe aq sharmante…

Kur më ndodh të udhëtoj… dhe tej në një sfond muzgu, buzë rruge, shfaqen largtas disa drita shtëpish që vezullojnë mekurazi, unë gjithmonë përfytyroj një sobë të ngrohtë apo një oxhak që bën një zhurmë të bukur dhe përreth tij ka njerëz që flasin e shohin njëri-tjetrin me dashuri, me atë dashurinë gjenuine që nuk e gjen kurrë në kryeqytet.

– Në qendër të vëmendjes ose, sikurse ju e thoni; “sado-mazogistësh”. Domethënia e kohës sonë?

Pse jo? Vetë dëshira për të qenë vazhdimisht në qendër të vëmendjes ka diçka sadiste në vete. E keni vënë re? Takohemi me një mik dhe gjatë gjithë kohës flasim për veten tonë… dhe kur ai tjetri flet për veten e tij, ne nuk e dëgjojmë… se ndërkohë jemi duke menduar po për veten tonë… “ç”na tha shefi”… “sa të shtrenjta ato këpucët”… “të mos harroj të blej bukë”…etj…

– Personazhi që bie në sy është ai i shkrimtares, e veçanërisht për modestinë e saj. Pse ky personazh? Ose; cili është mekaniznmi i saj vetëkryqëzues?

Ah, ajo… Të gjithë lexuesit e “Bulevardit të Yjeve”, e duan shumë atë personazh. Edhe unë e dua… natyrisht… edhe pse prania e saj më bezdis ndonjëherë sepse lexuesit e ngatërrojnë me mua.

Më tepër se modeste, shkrimtarja duket e ndërgjegjësuar se fama nuk të bën të lumtur. Sa për mekanizmin e saj vetëkryqëzues, është njëlloj si ai i të gjithë të talentuarve që e vendosin gjithmonë në dyshim talentin e tyre, ndërkohë që mediokrit janë fare të pacipë…

– Modeste… por, ndërkohë e ka përdorur letërsinë…

Juve ju vjen keq për këtë? (kundërpyetje e shoqëruar me një fytyrëz të buzëqeshur)

– Gratë për gratë… Ato janë kudo… Ashtu sikurse duhet të jenë në fakt, për shkak të një roli të përcaktuar të vetë natyrës së krijimit. Mos ndoshta gratë kane krijuar ca mite për veten? A janë lëvizjet feministe të tilla?

Ah, jo, nuk mendoj kështu. Janë pikërisht burrat ata që kanë krijuar mite për veten, dhe historikisht i kanë përjashtuar gratë nga vendimet e rëndësishme…

Sa për lëvizjet feministe… kam gjithë respektin e mundshëm për to, madje them se në shoqërinë maskiliste shqiptare, ku femra shihet si objekt, si një mjet argëtimi që nuk duhet marrë seriozisht, këto lëvizje duhet të promovohen sa më shumë…
(Më duhet të rrëfej se jam trumatizuar kur kam mësuar vitin e vonë kur grave amerikane “iu lejua” të votonin më në fund… )

– Ku është qyteti A.? Pse duhej fshehur? Apo është një tentativë për të mos u kufizuar në territore?

Nuk e kam fshehur aspak, por qyteti A. është një lloj hibridi mes fantazisë sime dhe tipareve të një qyteti në Italinë e Jugut ku kam jetuar për ca kohë, i cili kishte pikërisht disa vila me dritarëza të rrumbullakëta, si dritare anijesh. Po të ngjiteshe në katin e dytë të tyre apo dhe në katet me lart, të dukej sikur jetoje në mes të detit. Qenë projektuar në një mënyrë të atillë që të mos shihej bregu. Në roman flitet për “legjendën e hebreut të dashuruar”, i cili i projektoi në kujtim të një gruaje që e takoi vetëm një herë në një kuvertë anijeje…

Natyrisht, legjenda është e gjitha e krijuar, pasi, unë nuk e mora vesh kurrë se ç”kombësi kishte arkitekti i vërtetë i atyre vilëzave të vjetra, nuk di as nëse kishte patur ndonjë grua të tillë të pranishme në jetën e tij…
Unë i admiroj ndërtesat e vjetra, ndërsa më bezdisin qiellgërvishtësit pa histori. Kur kam shkuar për herë të parë në kishë, po në qytetin në fjalë, mbeta me sytë ngulur në tavanin e kishës, sa njerëzit përreth (tepër besimtarë) e morën si kontaktin tim të parë me Zotin. Por, rezultoi diçka më e thjeshtë se aq, i gjithë hutimi im lidhej me afresket e vjetra… dhe pasionin për pikturën… ndoshta nëpërmjet asaj estetike të përkorë mund të mbërrish më lehtë te Zoti… ku i dihet.

– Krahas romanit, shkruani edhe artikuj në shtyp… artikujt duken disi majtistë… Çfarë është ideologjia për ju?

Shkrimin e artikujve në shtypin shqiptar do ta përkufizoja me një shprehje të gjyshes sime; “Fol në vesh të të shurdhërit!”. Dmth. më duken krejt të kota këto përçapje të mia në një mjedis kaq të sëmurë. Të them të drejtën jam e neveritur nga ky mjedis… dhe kam vendosur të mos shkruaj më. Të gjithë flasin për të njëjtin argument, analizojnë se nga ç”anë e rrufiti kafen X politikan, ndërkohë që për atë shqiptarin e një cepi të largët nuk ka vend askund… Atë të gjorin ka kohë që e kanë përzënë me shkelma.

Hëm, juve ju dukem majtiste, nëse të jesh në krah të më dobëtit, do të thotë të jesh e majtë, po mirë, mund të më quani dhe kështu. Më duhet t”ju rrëfej se unë nuk e dua ideologjinë. Në çdo gazetë ku kam shkruar, shkrimet e mia i kanë vendosur në cepin më të parëndësishëm të mundur, pikërisht se ato nuk janë ideologjike.( po edhe sepse jam femër… por kjo është një temë tjetër)

Unë jam për revolucionin e fjalës, pa humbur asnjë jetë njerëzore, nuk jam për revolucionet Che Guevariane, me gjithë respektin për këtë të fundit. Sepse unë ndahem me Che Guevarën atje ku atij iu desh të pushkatonte njerëz pa gjyq. Për këtë arsye e shoh ideologjinë me rezerva, sepse kur zihen dy elefantë dhe shkelet bari, unë jam gjithmonë në anën e barit. Mora Che-në si shembull, sepse ndonjë hero kapitalist nuk dua fare ta diskutoj. Le që ku ka heronj kapitalizmi…

– A ka në letërsinë tuaj ndonjë lloj ideologjie? A e synoni këtë?…

Në letërsi mund të ketë gjithçka. Nuk ka rregulla për këtë. Nuk duhet të ketë kurrë rregulla në art… Gjenitë u bënë të tillë se i sfiduan rregullat… Por unë nuk e synoj fare ideologjinë… Në “Bulevardin e Yjeve” nuk ka asnjë lloj ideologjie… Ndërsa në romanin e dytë që jam duke shkruar, ka disa qëndrime në gojën e personazhit kryesor, të cilat mund t’i quajmë të angazhuara, por janë ato të personazhit, jo të autores, pasi unë nuk mbaj kurrë qëndrime në ato që shkruaj.

– Shkrimtarët kanë më së shumti ëndrra, por janë më të trishtuarit njëkohësisht për fatin tragjik të botës… Çfarë ka nevojë për terapi të shpejtë? Apo do të mbetemi po aty; në spitalin psikiatrik…

Të gjitha qeniet njerëzore janë të trishtuara në thelb. Më të lumturit në këtë trishtim janë ata që nuk e dinë këtë… Edhe shkrimtarët, duke patur një hiperndjeshmëri të ligjshme, nuk mund të përjashtohen nga ky sfond, por ama ata kanë një armë terapike shumë efikase; të shkruarit… Vetë procesi i te shkruarit konsiderohet si terapi. Ky proces u këshillohet shpesh individëve depresivë.

Kemi një planet depresiv, të cilit i sugjeroj të bëhet shkrimtar.. .(i mirë…)

Ju pyesni; “çfarë ka nevojë për terapi të shpejtë? Them se terapitë nuk mund të jenë kurrë të shpejta, ato rezultojnë efikase vetëm nëpërmjet maturimit apo gatishmërisë së përthithjes së flegrave të vetë shoqërisë.

Sa për të mbeturit në vend numëro, ehh… po ju sjell këtu (jo pa hezitim), një autograf që ia kam shkruar “Bulevardit tim të Yjeve”, në kopjen e vetme të tij që kam radhitur me aq drojë në bibliotekën time, krahas atyre të autorëve të tjerë…
Aty shkruhet;

“Më fal që të solla në jetë në një vend që të lidhi sytë,
Të lidhi këmbë e duar,
E pastaj të urdhëroi,
Të thoshe;
Fjalën tënde te “lire”….”

Shenim

Duket groteske mënyra se si po transformohet gjinia e karikaturës këto ditë në Shqipëri, pas ngjarjeve të trishta në redaksinë e Charlie Hebdo. Ngado të dalin përpara syve gjithfarë karikaturash, të cilat vetëm emrin kanë të tillë, ato ngjajnë një lloj hibridi midis epokës së rilindjes së pikturës romantike dhe asaj të realizmit socialist. Personazhet e karikaturuar ngjajnë kaq të mirë e të mërzitshëm (të bukur edhe…), sa ti pyet veten nëse mund të quhet karikaturë një pjellëz e tillë. Asnjë difekt fizik, përkundrazi; nëse i ke sytë të vegjël, karikaturisti t’i zmadhon me shumë dëshirë, nëse i ke të rrumbullakët, ai t’i bën me bisht si bajame, nëse ke buzë të holla, ai tregohet zemërgjerë dhe t’i bën “alla Jolie”. Seç ka një bujari të pazakontë nëpër ajër. Duket se këto ditë karikatura ka filluar të zëvendësojë kirurgjinë plastike. Ah, po! Më në fund ia gjeta emrin e duhur; “karikaturë plastike”! Gjinia më e re dhe më pragmatiste e ditëve të fundit. Një karikaturë që iu bë Ambasadorit të ri Amerikan, i cili sapo ka marrë detyrën në vendin tonë, më ndërmendi po aq realizmin socialist dhe revolucionin kulturor kinez. Atë mund ta merrje si një portret të idealizuar të “njeriut të ri” se sa për një karikaturë. E nëse do të vazhdohet me këto ritme, e sigurt që pas disa vjetësh do themi: – Na ishte njëherë karikatura!…

Nëpër studio televizive gëlojnë debate nga më kontroverset. Moderatorët ngjajnë të frikur. Ata përmendin duke u kapërdirë gjithë drojë se; “vërtet ne po i transmetojmë karikaturat e Charlie Hebdo, por ju, potenciali i hamendësuar i terroristëve në tentativë që po na ndiqni tani, dijeni se po e shfaqim si një qëndrim kritik, jo si një miratim…”. Mbetet vetëm të shtojnë: “Prandaj vini dorën në zemër e mos na hidhni në erë…”

Më tej, ndonjë karikaturist del studio më studio televizive dhe gati sa nuk solidarizohet me terroristët (!) Për habinë time ai nuk ka asnjë qëndrim empatik për të vrarët që kishin të njëjtin profesion me të.

Të gjithë zgërlaqen… e, si për ta demonstruar më tej këtë zgërlaqje, moderatorët vazhdojnë ta ftojnë nëpër emisione karikaturistin në fjalë, pa u thelluar aspak se sa ato deklarata të papërgjegjshme e ndikojnë mjaft audiencën e brishtë.

Ky duket gjunjëzimi më i frikshëm që i është bërë ndonjëherë artit dhe vetë gazetarisë.

Në kohën kur nazizmi ishte në kulmin e lulëzimit të tij, një tjetër Charlie u shfaq në sfondin e zymtë të një këndi të botës, për t’u dhënë shpresë njerëzve të dëshpëruar. Çlirimin e vërtetë prej nazizmit, nuk e sollën avionët anglezë e as ata amerikanë, ata thjesht i përvijuan një lloj çlirimi tjetër, atij çlirimi të parë, i cili erdhi prej imitimit që i bëri, aktori, regjisori, gjeniu; Charlie Chaplin, vetë Hitlerit. Ai imitim solli shpresë në zemrat e njerëzve. Njerëzit kuptuan se edhe një pushtet absolut e i përbindshëm si demagogjia naziste, mund të groteskëzohej, e ashtu, në imitim, nuk ngjante aq i frikshëm. Ai imitim ishte dallëndyshja e parë e shpresës për Europën.

Një satirë e arrirë, nuk të bën vetëm të qeshesh, ajo të bën edhe të mendosh, por mbi të gjitha, ajo shpesh edhe mund të të çlirojë prej frikës, ndërkohë që zvogëlon apo zh’dramatizon përpara syve të tu pushtetin e së keqes.

Nga të gjitha format e revolucioneve, satira është revolucionarja më simpatike. E kush tha që Zoti vetë nuk ka humor? Zoti ndonjëherë është satiristi më fin i universit. Mjafton të përmend këtu një shembull; përpara disa vjetësh, dy grupe kamikazësh që ishin nisur të hidhnin në erë disa objekte publike në Afganistan, gabimisht hodhën në erë njëri-tjetrin… A ka satirë më të arrirë se kjo? Një satirë e zezë, por me një happy-end; kamikazët e siguruan një vend prej “dummy” në parajsë…

Pushtetet absolute, qofshin ato edhe fetë, duhen vendosur gjithmonë në diskutim, vendosja e tyre në diskutim, është i vetmi kusht që një shoqëri të vazhdojë të jetë progresiste. Ato duhen zhvilluar, moderuar, në varësi të risive të kohës. Për të mos thënë duhen ç’mitizuar… (e këtu nuk e kam fjalën për “korifenjtë” tanë ç’mitizues, që japin e marrin pafund me ç’mitizimin e së vetmes figurë historike shqiptare që nuk arrin të ç’mitizohet; Gjergj Kastriotit… sa më të mëdha përpjekjet, aq edhe më i lartësuar ngrihet ai…).

Drejtori i Charlie Hebdo kishte shkruar ngado për të kërkuar sponsorizime për gazetën, madje edhe te vetë Presidenti François Hollande, sponsorizim, të cilin, nuk mundi ta siguronte. – Më duket sikur po lyp, – ishte shprehur i shkurajuar (askund nuk ka sponsorizime për idealistët, ndërsa për Kim Kardashianët ka pafund). E më në fund, ai e siguroi atë sponsorizim me vdekjen e tij dhe të kolegëve të tij… Andej, që nga parajsa, po të mundte, me siguri do na dërgonte karikaturën e vetes, duke mërmëritur hyjnisht; – Uhh, më në fund e sigurova sponsorizimin!… (pasi fshin i çliruar djersët që i rrjedhin çurg në pika gjaku). Charlie Hebdo më në fund u shit në miliona kopje…

Kush e ndoqi takimin e stafit të mbetur gjallë të redaksisë së Charlie Hebdo, me Presidentin francez François Hollande, e ka parasysh atë çastin kur ata, në mes të dhimbjes së madhe, ia dhanë papritur së qeshurës, kur një zog lëshoi një glasë mbi kokën e Hollande… Satiristët kanë këtë mënyrë këndvështrimi, për të shprehur; si afeksionin, si kritikën, si dhimbjen. Ata kanë këtë mënyrë reaksioni edhe në mes të një tragjedie të madhe. Shpesh jeta në këtë planet duket tejet e mërzitshme, absurde dhe e pakuptimtë, si për kristianin, si për muslimanin apo të tjerët (nga këta, më të lumtur duken budistët), por duke i hequr edhe humorin, ajo bëhet edhe më deprimuese…

Ajo që më ka bërë përshtypje në intervistën e bashkëjetueses së drejtorit të Charlie Hebdo, ishte fakti që ai e dinte që do vdiste, dhe nuk i bishtnoi vdekjes, por e priti atë me dinjitet. Një shembull mjaft domethënës edhe për shpatullat e brishta të gazetarisë shqiptare, së cilës, përgjithësisht i mungon idealizmi. Një shembull i madhërishëm i njerëzve që mbrojnë me jetë idetë e tyre, sado të diskutueshme qofshin ato (edhe pse, po të shohësh me vëmendje një karikaturë të trishtë të tyre për fëmijët e vrarë në Gaza, nuk do gjeje dhe aq vend për diskutim).

Të gjithë e pranojmë heshturazi se moskuptimi i madh i perëndimit me vendet myslimane, i cili, e ka zanafillën që në kohërat e kolonializmit, nuk zgjidhet duke shpikur vaksina për pakësimin e popullsisë së këtyre vendeve, as duke dërguar tek-tuk, aty-këtu ndonjë mision humanitar burokrat që fle në këmbë, nëpunësit e të cilit, mezi presin të kthehen në shtëpi me pushime… Ky moskuptim nuk zgjidhet as duke bombarduar një shtet “petroliferik rastësor”.

Zgjidhja e këtij moskuptimi fillon duke shkulur injorancën. Nuk mund të rrish i qetë në cepin tënd të botës, ndërsa në cepat e tjerë ka kaos, herët a vonë, ai do të mbërrijë edhe tek ty. Injoranca dhe varfëria janë djepi më komod për lindjen e fondamentalizmit, dhe shkaku i vetëm që islami ka pësuar regres. Ka një sekuencë interesante te filmi “Robin Hood”; shoqëruesi arab i Robin Hood-it, i jep atij një teleskop të shikojë, dhe Robin-i e vendos atë në sy nga ana e gabuar, ndersa arabi bërtet; – O Zot, sa injorantë këta kristianët! Ёshtë mjaft realist ky këndvështrim regjisorial për islamin novator të atyre kohërave dhe progresin e hershëm të tij.

Europa nuk mund të mbyllet në kullën e fildishtë për të mbrojtur qytetërimin e saj. Pasardhësit e rinj të kolonizatorëve francezë (por edhe ata të Revolucionit Francez) duhet të korrigjojnë me çdo kusht të shkuarën, duke ndjekur politika agresive për hapjen e shkollave në këto vende. Europa duhet të inkurajojë myslimanët e moderuar, t’i kthejë ata në shembuj frymëzues për mbarë globin.Vetëm kështu ajo do të mund të mbrojë edhe civilizimin e saj. Vetëm kështu ajo do të mund të hapë “shkollën e saj të humorit” në këto “vende pa humor”, nëse do të shprehesha figurativisht…

E në gjithë këtë panoramë të trazuar, Shqipëria e vogël ka rolin e saj të rëndësishëm. Parakalimi i klerikëve tanë në Paris ishte mjaft domethënës. Mjaft prekës ishte edhe reagimi i qashtërt i francezëve të thjeshtë, të cilët e pritën me mirënjohje këtë gjest dhe fare pa stërhollime. (Duket se të huajt nuk na përçmojnë aq shumë sa ne përçmojmë veten.) Në të kundërt nga disa analistë ekcentrikë, të cilët duan të tërheqin vëmendjen me shkrime “spektakolare”, ku kundërshtojnë çdo vlerë shqiptare, qartësisht të dukshme, duke i mëshuar idesë se duartrokitjet e francezëve erdhën prej mahnitjes prej ngjyrave ekzotike të veshjeve të klerikëve shqiptarë…

Shqipëria e vogël duhet ta promovojë me forcë këtë imazh të klerikëve tanë të bashkuar… me çdo kusht, kudo dhe kurdoqoftë… Asaj nuk duhet t’i rrëshqasë nga duart ky gur i çmuar, kjo vlerë… Le të mos harrojmë që në Maqedoni, shumë shqiptarë po i ndërrojnë emrat e tyre ilirë, në emra arabë, sipas këshillave të një hoxhe radikal. Çuditërisht ne shqiptarët gjejmë guxim për të çmitizuar Gjergj Kastriotin, por nuk çmitizojmë dot një hoxhë! Ndoshta sepse, si hoxha radikal, si çmitizuesit, takohen në një pikë; denigrimi i këtij simboli kombëtar; Gjergj Kastriotit. Ndërkohë që politikanët tanë duken krejt të shkujdesur e të pavëmendshëm kundrejt kësaj panorame, sepse janë tepër të zënë për t’i nxjerrë sytë e njëri-tjetrit.

Thuhet gjithandej këto ditë të zymta, se Shqipëria rrezikohet prej sulmeve terroriste, duke harruar diçka edhe më të madhe se kaq, Shqipëria duket më shumë e rrezikuar prej asimilimit fetar radikal, sesa prej një terroristi të thjeshtë… Le të mos harrojmë se në Kosovë, duke shfrytëzuar varfërinë e pasluftës, shumë shoqata arabe po i detyrojnë vajzat shqiptare të vendosin shami në kokë. Por jo vetëm në Kosovë. Duket se përgjatë gjithë ekzistencës së tyre, shqiptarët nuk kanë bërë gjë tjetër përveçse; kanë hequr perçe… kanë vendosur perçe… Ka ardhur koha që ata të ndërgjegjësohen se doktrina që myslimanizmi i ka mbrojtur shqiptarët prej serbëve ka qenë dhe është më e dëmshmja në historinë e këtij kombi. Shqiptarizmi, e jo myslimanizmi radikal, do të mund t’i mbrojë ata prej çdo agresioni. Historikisht, shqiptarët janë identifikuar me kombin dhe jo me besimin fetar, ndërkohë që kohët e fundit, kjo, pak nga pak, trishtaz po ia lë prioritetin identitetit fetar. Më bëri mjaft përshtypje kryeministri serb në fjalimin e tij, kur i porositi serbët e Kosovës të lindin shumë fëmijë. E tillë ka qenë gjithmonë politika e tyre, ndërkohë që brezi i ri i Shqipërisë, ose emigron, ose asimilohet. Shumë shpesh te ne shqiptarët kulti i individit ka dalë mbi atë të kombit, në dallim nga serbët, të cilët nuk shquhen për ndonjë individualitet të veçantë, përveçse për përkushtimin e sëmurë ndaj rritjes së kombit të tyre. Ky është edhe fataliteti ynë.

E meqë jemi te kulti i individit; kështu, sipas ritmeve frenetike të zellit të “korifejve” tanë ç’mitizues, ndonjë ditë heroi ynë i vetëm kombëtar do mbetet majmuni… Të gjithë e dimë se nëse ke talent në të shkruar, mund ta vërtitësh si të duash penën, madje mund të arrish deri aty sa edhe ta manipulosh lexuesin, por talenti barazohet me hiç, nëse nuk ke integritet moral apo identitet të shëndetshëm kombëtar. Pas çdo analize manipulative, dhe kërkimit të ethshëm për të vendosur veten në qendër të vëmendjes (në kurriz të kombit), ky i fundit do vazhdojë të tkurret…e tkurret… derisa një ditë, të mos ekzistojë më… Derisa një ditë, kombi do mbetet veç një utopi e largët…

Efekti Houellebecq…

20 Janar, 2015

Gazeta Dita, 14 Janar 2015

“Vështirësia qëndron në faktin se nuk mjafton të jetosh sipas rregullit. Në të vërtetë, ju ia arrini (nganjëherë gati në çastin e fundit, por në tërësi ia dilni) të jetoni sipas rregullit. Taksat i keni paguar në kohë. Faturat gjithashtu. Ju nuk lëvizni kurrë pa kartën e identitetit (dhe xhepin e vogël special për kartën e identitetit!…) E megjithatë, ju nuk keni miq.”

– Shkëputur nga romani: “Zgjerimi i fushës së luftës” – Michel Houellebecq

Houellebecq-un e kam lexuar për herë të parë në vitin 2007. Ato kohë ishte një shkrimtar krejtësisht i panjohur për Shqipërinë, por edhe tani, janë të paktë ata që e lexojnë, dhe nga këta, edhe më të paktë, ata që nuk e debatojnë. Për të mos folur pastaj për librashitëset, të cilat, si atëhere, dhe tani, pulisin sytë të hutuara kur i pyet nëse kanë ndonjë libër të këtij autori.

Ndjesia që filloi të më linte libri qysh në faqet e para, ishte ajo e një zymtie të gjithëpushtetshme, si dhe një mahnitje pa rezerva, prej ftohtësisë së mendimit të tij analitik me një saktësi prej matematicieni; një mënyrë fare e pazakontë dhe krejtësisht e ndryshme nga ajo e shkrimtarëve të tjerë.

Bëhej fjalë për romanin “Platforma”, në të cilin flitet edhe për një sulm terrorist, i cili nuk është krejt në qendër të romanit. (Këtë roman vetë shkrimtari, e ka quajtur një dështim). Ai u botua në Francë, fare pak kohë përpara se të rrëzoheshin Kullat Binjake. Me rrëzimin e tyre, gjithë bota i ktheu sytë nga libri dhe paralajmerimi, gati profetik, për rreziqet që i kërcënoheshin qytetërimit botëror.

Shpesh e kam pyetur veten nëse do bëhej kaq i dëgjuar ky shkrimtar nëse nuk do të ndodhte rrëzimi i Kullave Binjake… Pyetje, së cilës nuk ia kam gjetur përgjigjen. Por një gjë është e sigurt; mos e lexoni këtë autor nëse jeni në një gjendje depresive! Ai sjell në mënyrë fshikulluese një panoramë që ti nuk e pëlqen, që ti do ta refuzosh me çdo kusht, që të bën t’i thuash vetes me ngulm; – Oh, jo, kurrsesi nuk duhet të jetë kështu!… (edhe pse të gjithë e dimë mirë që është krejtësisht kështu, por nuk ia pranojmë vetes… shkrimtarët e tjerë, vetëm sa e zbukurojnë këtë panoramë me një mbështjellje pak më optimiste.)

Houellebecq është një shkrimtar kontrovers dhe mjaft i debatuar sot në Francë. “Ky djalë ka nevojë vërtetë për ‘terapi’…”. Ai është i pashërueshëm…”, shkruan diku “Washington Post”.

Kritikët i kanë evidentuar mungesë stili (letrar) e, nuk duket se e kanë krejt gabim. Nuk mund të thuash se veprat e tij dallohen shumë letrarisht, por historia në vepër, stili, dhe mënyra me të cilën e përcjell ai këtë histori, nuk zënë shumë peshë për shkrimtarin, përqëndrimi i tij më i madh është vëzhgimi i fenomeneve sociologjike të shoqërisë. Një vështrim kronometrikisht i saktë dhe ftohtësisht i shënjestruar drejt e në plagë. E duke qenë i tillë, reagimet kanë përvijuar nga më të egrat e më të pazakontat.

E kanë akuzuar për islamofobi, e kanë akuzuar për nihilizëm, për njëmijë e një gjëra të tjera, por, për mirë apo për keq, opinioni publik gjithmonë e ka mbajtur në qendër të vëmendjes.

Kur përpara disa viteve mbarova së lexuari romanin “Brave New World”, të Aldous Huxley-t, pata një ndjesi të çuditshme mospranimi që s’dija ta shpjegoja mirë ato kohë. E menjëherë pas leximit, më qëlloi që me këdo që flisja për libra, ta përmendja këtë roman qysh në krye të bisedës, madje edhe ta debatoja, derisa në fund arrita të kuptoj se e kisha pëlqyer tepër, por ashtu, ende nën shokun e befasisë, siç na vijnë në jetë të gjithe tepëritë, nuk kisha qenë në gjendje ta kuptoja menjëherë këtë pëlqesë. Dashuria për librat e pazakontë mund të jetë edhe e tillë… Dhe jo vetëm ajo për librat… Dashuria në përgjithësi si koncept mund të jetë edhe e tillë… Qenia njerëzore është më tepër seç duket e koklavitur.

Vonë, shumë më vonë, pas leximit të librit, mësova se Huxley ka qenë edhe një ndër autorët që kanë frymëzuar Houellebecq-un, duke kuptuar njëherazi që këto përshtypje të përbashkëta mbi këta autorë, nuk kishin qenë farekrejt rastësore. Ata, edhe pse në kohëra të ndryshme, i kishin dhënë dhe marrë njëri-tjetrit.

Si lexuese, adhuroj kur, përveç kënaqësisë estetike që një shkrimtar i mirë të përcjell me veprën e tij, ai edhe të trazon, të bën të debatosh heshtazi me vete, edhe atëherë kur shkrimtari mund të ketë kohë që ka vdekur. Aq sa të bën ndonjëherë të duash të shkosh t’i flasësh atje te varri; – Ngrihu dhe dili zot atyre që ke shkruar!… I tillë është fati i shkrimtarëve ndonjëherë. E njerëzimi, shpesh tregohet ende i pamatur e i papjekur që t’ia pranojë vetes faktin që, përveç të tjerash, këtë shkrimtar, më e pakta; e merr në konsideratë. Me kohë, konsiderata derivon në pëlqesë apo urrejtje… por sidoqoftë mbetet një konsideratë, fjalë, jo pak e rëndësishme kjo.

Konsiderata ndaj një autori mund të shfaqet në mënyra krejt të pazakonta. Ajo mund të shfaqet edhe me mospranim, debate, linçime publike, madje edhe djegie librash, të cilat, pavetëdijshëm japin ndihmesë të çmuar në pavdekësinë e një libri.

Në gjykimin tim si lexuese dhe ri-lexuese e veprës së Houellebecq-ut, një nga arsyet që ky autor kontestohet kaq zhurmshëm duket fakti që ai nuk kujdeset fare të jetë politikisht korrekt me askënd. Ai duket sikur është kundër të gjithëve. Houellebecq-u nuk ka qenë kurrë politikisht korrekt me Islamin, por, ca më pak me qytetërimin perëndimor, këtij të fundit ia ka evidentuar pamëshirë të gjithë zvetënimin, absurdin, boshësinë. Në të vërtetë nuk ka ndonjë rregull të shkruar ndokund ku thuhet se një shkrimtar duhet të kujdeset të jetë edhe politikisht korrekt. Përkundrazi, në këndvështrimin tim, gjithmonë subjektiv, shkrimtarët duhen lënë të lirë për të mos qenë asnjëherë politikisht korrektë. Vetëm kështu ata i revolucionarizojnë mendësitë, nxisin impulset, risitë e mendimit, novacionin, nxjerrin në pah këndvështrime të panjohura, të pazakonta, që trazojnë keqas kornizat konformiste të shoqërisë, edhe pse për këtë u duhet të paguajnë haraçe kryekëput të kripura.

Houellebecq-un e kanë akuzuar si islamofobik. Por sipas gjykimit tim si lexuese, ai para së gjithash, është një “perëndimoro-fobik”. Ai nuk i mban anë perëndimit, madje është fare i pamëshirë me të.

Houellebecq nuk mban qëndrime, ai thjesht konstaton, e në konstatimet e tij, ai nuk bën kurrë kompromise. Ai satirizon, ironizon, më mënyrën e tij të pazakontë, therrëse, logjikëftohtë, asgjësuese. Në romanin “Platforma”, gjuha e tij e ashpër ndaj përshkrimit të turizmit seksual të europianëve që kërkojnë ekzotizmin në Tajlandë, nuk është asnjëherë politikisht korrekte.

“Le Monde Des Livres” e ka quajtur romanin “Platforma” një revolucion intim. Michel, një nëpunës i administratës shtetërore franceze (ka gjithmonë një Michel hipotetik, një nëpunës depresiv, në romanet e tij) vendos të bëjë një udhëtim të zakonshëm pushimesh në Tailandë pas një reklame agresive të një agjencie turistike mbi vendin në fjalë. Në këtë butafori, ai do të gjendet herë spektator e herë aktor. Një nëpunës i pamotivuar, i cili do të ndryshojë kur do të bjerë në krahët e një dashurie që do ta shtyjë në zemër të këtij qerthulli, kësaj platforme…

Kur bisedoja përpara disa kohësh mbi këtë autor, me një ish-kolegen time franceze, bashkëkombase të shkrimtarit, ajo u shpreh me mjaft rezerva. I cilësoi librat e tij si “deprimues”. – Sa më pak ta lexosh, aq më mirë, – shtoi pastaj ajo. Ajo shtoi gjithashtu se Houellebecq-u, përveç konstatimeve të hidhura mbi realitetin, nuk di të japë ndonjë zgjidhje në veprat e tij, por unë mendoj se detyra e një shkrimtari nuk është të japë zgjidhje, shkrimtari nuk është një nëpunës apo menaxher shtetëror…

Më duhet të theksoj se nuk kam ndeshur askund, në asnjë shkrimtar tjetër, një mprehtësi e qartësi vështrimi kaq saktë të shënjestruar. Ndoshta ky është edhe fataliteti i tij. Aftësia për të parë qartë absurdin e ekzistencës. E si rrjedhojë, ai nuk u gjen kurrfarë arsye personazheve të tij për të qenë të lumtur, edhe pse në ndonjë intervistë, çuditërisht është shprehur se beson tek ajo! Ai nuk u gjen kurrfarë arsye personazheve të tij për të parë përreth vetes me entuziazëm. Entuziazmi duhet të jetë fjala më e huaj e të gjithë veprës së tij. (Në veprën e tij ka entuziazëm vetëm atëherë kur i duhet të bëjë ndonjë konstatim therrës).

Në romanin “Zgjerimi i fushës së luftës” (një shtjellim i përvijimtë i luftës së klasave të Marksit, por vendosur në një sfond të ndryshëm social) ai vizaton ftohtë se si, në ç’përbindësh mund ta shndërrojë individin mungesa e dashurisë.

Janë të njohura tashmë thëniet e tij legjendare, tejet sarkastike, mbi bestsellerë si “Kodi i Da Vinçit”, mbi aktorë të sheqerosur të Hollywood-it, ndërsa ka një simpati jo fare të padukshme për Agatha Christie-n, dhe në përgjithësi për botën anglosaksone, e cila dhe e ka pritur më mirë se Franca veprën e tij.

Ndoshta unë jam e vetmja lexuese e tij në rruzull që mendoj se fobitë më të mëdha të këtij shkrimtari vijnë prej kotnisë dhe demotivimit të njeriut perëndimor, se sa prej Islamit… por kjo mbetet për t’u parë nëpër analiza të tjera që do vazhdojnë t’i bëhen pafund veprës së tij si dhe nëpër intervistat e tij tipike, tejet kontradiktore, që vazhdon të japë aty-këtu nëpër media.

Deri atëherë lexues, të sugjeroj ta lexosh këtë autor… E di që gjatë leximit do shtrëngosh grushtat, e do zemërohesh keq me të… Do të duash ta kesh para syve, t’ia fusësh me shpullë e pastaj ta ulësh me forcë përballë teje e të fillosh t’i mbushësh mendjen që jeta nuk është kryekëput ashtu… aq e pabukur; nuk mundet, nuk duhet të jetë aq e kotë, dreqi ta hajë!…

Por në fund, një gjë do jetë e sigurt patjetër; në çdo bisedë të mëpasme, ti do të ndjesh nevojën ta citosh… (natyrisht duke i bërë të qartë bashkëbiseduesit që je krejtësisht në oponencë me mendimin e autorit të citimit…)

Houellebecq, ashtu siç te të gjithë ne, do ta ketë bërë ndërkohë tek ty efektin e tij kontrovers…

Gazeta Dita, 09 Janar 2015

Në bulevardin përballë Hotel Rogner-it, në krye të disa shkallëve, pak metra larg bustit të heroit tonë idealist; Qemal Stafës, prej kohësh qëndron ulur, diku në një cep, një i gjymtuar që lyp.

Pamje kjo, e zakonshme për kalimtarët, do të thotë ndokush, ftohtësisht… E për ftohtësinë, nuk mund t’i vë faj tek e fundit, këto ditë dimri të ashpër, e vetmja gjë që mund të kryesh suksesshëm, është të flasësh ftohtë, të qeshësh ftohtë, të përqafosh ftohtë, të llogjikosh ftohtë… gati me një mendje të ngrirë…

Përgjatë gjithë vitit që lamë pas, lypësi ka qenë gjithmonë aty; në shi e në diell. Ai nuk ka munguar asnjë ditë, e unë (hëm) i kam dhënë ndonjë lek, ashtu siç mund t’i ketë dhënë çdo kalimtar i zakonshëm, të cilit i bie rruga andej. (Asgjë për t’u shënuar në kalendar).

Lypësi nuk mundet të zgjasë as dorën, ai i ka të prerë të dy krahët. Kalimtarit i duhet t’ia hedhë lekët…

Çdo herë kur kam qëndruar përpara të gjymtuarit dhe kam kërkuar për ndonjë të hollë nëpër xhepa, kam menduar me vete gjithë zymti se ky duhet të jetë maksimumi i fatkeqësive që mund t’i ndodhë një qenieje njerëzore.

Por, ja që e paskam patur gabim. Fantazia e universit, në rastin e këtij njeriu e ka ekzibicionuar plotësisht sadizmin ekstrem. Fantazia e universit… dhe ajo e “dorës së ngrohtë të shtetit”, për të qenë më e saktë, për hir të së vërtetës… Pasi, sikur të gjymtuarit të mos t’i mjaftonin gjithë fatkeqësitë, një mbrëmje, në një kronikë të emisionit “Fiks Fare”, mësova se INUK-u i zellshëm dhe shembullor, me veprimet e tij të ftohta prej roboti (plotësisht në sintoni me këtë të ftohtë të pamëshirshëm), i kishte prishur atij edhe shtëpinë; shtëpinë e ndërtuar pa leje.

Hallelujah! Më në fund drejtësia u vu në vend! Më në fund shteti tregoi dhëmbët me përfituesit e pandershëm!

E kështu, që prej asaj dite, i gjymtuari me gjithë familjen e tij, gdhihet nën qiell të hapur.

Të kundrosh qiellin live, në çdo orë të natës, me temperatura kaq gradë nën zero, duket një mundësi e artë që vetëm kjo “dorë e ngrohtë prej shteti të dhimbsur” mund të ta ofrojë. E ti, s’ke si të mos përfitosh nga kjo mrekulli.

Të flesh me fytyrë nga yjet…

Kushedi çfarë i thotë Zotit i gjymtuari, kur bie të flerë… Ku i dihet, ndoshta i lutet ta lërë t’i gëzojë deri në fund gjithë këto “benefite” të mrekullueshme panoramike, si në një kabriolé natyrore. Dhe sigurisht që Zoti, kur do, do… ia plotëson dëshirën lypësit me një saktësi të kronometruar… E kemi gabim kur ankohemi që Zoti nuk gjendet kur e thërrasim… (gjithashtu dhe INUK-u nuk mbetet pas kësaj aureole përpikmërish hyjnore…)

Në ditët e fundit të dhjetorit, më saktë; më datë 29, më ra rruga andej si zakonisht, dhe ndërsa kërkova si gjithmonë nëpër xhepa, më shumë monedha se ç’i kisha dhënë herët e tjera (kjo pasi kisha mësuar nëpërmjet emisionit “Fiks Fare” edhe fatkeqësinë tjetër të prishjes së shtëpisë), guxova dhe e pyeta të gjymtuarin nëse ishte gjetur ndonjë zgjidhje për ndonjë strehim të mundshëm në ndonjë banesë sociale, që nga dita kur u shfaq kronika e emisionit “Fiks Fare”.

– Asgjë, – ma ktheu i dëshpëruar.

Bënte shumë ftohtë atë ditë, nuk mund të rrije në një vend se të ngrinte fytyra, ndërsa ai qëndronte atje, në cep të shkallëve, veshur në trup, vetëm një pulovër. (Hëm, habitem se si INUK-u, me te gjithë zellin e tij robotik, nuk e ka larguar ende edhe prej andej, nga vendi ku ai qëndron ulur, ngaqë i gjymtuari… nuk ka marrë leje për të lypur!…)

I lashë lekët dhe i urova Vitin e Ri me gjysmë zëri.

Urimi m’u duk aq absurd. Por, nuk dita ç’t’i thosha… Ç’të bëja që ta ndihmoja?… Përveçse… të ulesha e të shkruaja këto rreshta…

Dua shumë që në mes të lexuesve të këtij artikulli, të jetë edhe ndonjë qeveritar, pse jo, edhe Kryeministri vetë, edhe pse ai ka deklaruar se nuk lexon gazeta, meqë as gazetarë nuk kemi, sipas tij…

Jeni duke më lexuar tani i Nderuar Kryeministër?

Nëse po, unë shumë përulësisht do t’ju kërkoja që, një ditë, një mëngjes, ndërsa jeni duke shkuar për në punë, ta ndaloni makinën e të shkoni ta takoni vetë lypësin e gjymtuar. Nuk është larg prej zyrës suaj… Madje, po të prisni edhe pak kohë, ku i dihet, ndonjë dite ai do të vijë t’ju lypë drejt e tek dritarja e zyrës… si ai personazhi i filmit “Mësonjëtorja”, që aq mjeshtërisht luan Robert Ndrenika… Por ju, me siguri duhet të keni në dritare perde të rënda, luksoze, Zoti Kryeministër, të cilat duhet t’i fshehin dhe mbysin pa mëshirë të gjitha ngjyrat dhe akustikat e pakëndshme, e aspak estetike, të mjerimit…

Eh, mjerimi nuk është estetik, Zoti Kryeministër…

E di, e di, që këto kohë ka një elektrizim të madh përreth qeverisë, se si të inkurajohen “bletët punëtore” t’i shfrytëzojnë edhe më shumë punëtorët, në vend që të inkurajohen punëtorët që t’u kërkojnë të drejtat e tyre “bletëve” (kjo kuptohet saktë aty ku thuhet krenarisht se këtu nuk kemi sindikata), por ju lutem, bëjeni këtë sakrificë Zoti Kryeministër… Dëgjojeni historinë e të gjymtuarit. Atij ia kanë prishur shtëpinë, ndërkohë që ju ishit duke hyrë në shtëpinë tuaj të re…

Më duhet t’ju sqaroj këtu Zoti Kryeministër, që ky artikull nuk është vazhdë e “kritikës për hir të kritikës”. Jo! Atë rol e kanë marrë qyshkur analistët që bredhin sa nga një studio në tjetrën, duke tjerrë pafund e duke hapur probleme edhe aty ku nuk ka, si rrogëtarë mercenarë që janë. Ky artikull është vetëm një thirrje modeste (dhe e përulur) që ju të hapni sytë përreth. Vetëm disa metra larg zyrës suaj… Që ju të rreshtoheni përkrah më të dobëtit. Pse jo, të inkurajoni edhe krijimin e sindikatave. Pse jo, edhe të luftoni që gazetarët të ndihen të lirë, pa asnjë presion mbi kokë, t’ju kritikojnë… Si lider i një të majte, idealet e së cilës, tradicionalisht në Europë kanë përfaqësuar interesat e të pambrojturve, të papërkrahurve, të të shfrytëzuarve… (e mos u kompleksoni nga kjo e fundit, nëse ju ngjan term komunist, përndryshe, edhe vetë Jezui do të dilte i tillë).

Një shoqëri që nuk ka kujdes social ndaj më të dobtëve, nuk mund të jetë kurrsesi një shoqëri e shëndetshme… Të gjithë e dimë tashmë se kapitalizmi, siç po e dëshmojnë ngjarjet globale, nuk po rezulton një histori suksesi. Por, ç’mund të themi atëherë për këtë kapitalizmin çnjerëzor që po ndërtojmë në Shqipërinë tonë, kaq krenarisht e verbërisht; këtë kapitalizmin e paskrupullt e kafshëror, të cilit, mendjelehtësisht ia marrim si vlerë gjithçka?

Ёshtë më se e drejtë që t’i prishni ndërtimet pa leje, Zoti Kryeministër, madje është për t’u përshëndetur kjo nismë, por kjo nuk duhet t’ju lërë të ftohtë ndaj drames sociale të këtyre njerëzve kaq të pambrojtur…

Fillojeni vitin me një ndërgjegjësim prej politikani të përgjegjshëm… dhe jo- konformist, siç keni demonstruar se jeni. Gjejini një strehim të gjymtuarit, Zoti Kryeministër!… Dhe fondet, nëse janë të shtrënguara e të pakta, mund t’i zbrisni nga fondi i Public Relations, departament, të cilin, që të gjithë në qeveri duket se e keni aq për zemër…

Ne, opinioni publik, do t’ju mirëkuptojmë e do durojmë ca kohë pa u informuar mbi arritjet e qeverisë…

Shënim.

Nuk di nëse do gjej guximin t’ia çoj të gjymtuarit gazetën. Sepse më duket sikur do t’ia shtoj edhe më peshën e halleve që ka. Ky artikull, është një përpjekje kaq modeste… që ndoshta do të rezultojë edhe e papërfillshme… prej instancave shtetërore, por, megjithatë, një shpresë e mekur më mban ende se, kur të më bjerë rruga andej, i gjymtuari do më thotë se tani e ka një çati mbi kokë…

“Skip”↔ “Skipëria”? (Rubrikë e përjavshme kushtuar “emigrantëve shqiptarë që jetojnë në Shqipëri”)

Gjenialiteti i turmës

8 Janar, 2015

Gazeta Dita, 25 Dhjetor 2014

“Televizioni më duket shumë edukativ, sapo ndokush e ndez, unë lëviz në dhomën ngjitur, për të lexuar ndonjë libër”, ka thënë Groucho Marx.

Kështu desha të bëja edhe unë, lexues, kur rastësisht dëgjova një emision ku qenë mbledhur bashkë disa “korifej” letrarë shqiptarë, që qenë duke folur për letërsinë erotike. Në të vërtetë, ka kohë që përpiqem të evitoj çdo emision që ka një sofá, ku shqetësimi i vetëm i të ftuarve ulur këmbë përmbi këmbë, është si t’ia “menderosin” idenë të ftuarit tjetër në krah, ndërsa ky i fundit është duke folur. Në rastin në fjalë, emisioni nuk u duk se kishte një problem të tillë (dhe kjo do t’ishte e keqja më e vogël), pasi ngjante se të gjithë të ftuarit qenë miq të afërt me njëri-tjetrin.

Por ç’më bëri të ulem e të shkruaj këto rradhë? Them se fjalia më e saktë do të ishte: “Ç’më traumatizoi?”… Sepse ishte vërtetë traumatike pjesa ku një e ftuar në këtë emision e quajti Bukowskin “shkrimtar pornografik”… Në të vërtetë, këtë pohim, e ftuara e bëri si lartësim për autorin… Sipas saj, Bukowski, me të ashtuquajturën pornografi të tij (dhe fare-jo me artin e tij), na qenkesh për t’u përgëzuar se paskesh shpëtuar njerëzimin. (Me siguri, atë çast, Bukowski ka bërë një rrotullim akrobatik në varr…)

Ca më tej, e ftuara përmendi një tjetër emër shkrimtareje amerikane (të lëmit rozë e më gjerë), ndërsa vazhdoi të theksojë se edhe Shqipërisë i duhej një shkrimtare e tillë (!) – Përse nuk kemi dhe ne, këtu në Shqipëri, shkrimtare të tilla që të thyejnë tabutë? – Deri tani nuk ka dalë asnjë! – u ankua e ftuara në fjalë. – Përse nuk kemi një “revolucionare pornografike” do t’ish konturuar më saktë ankesa e saj… (Bukowski do ketë vazhduar rrotullimin e tij të përvuajtur në varr, për krahasimin e pavend që i bëri e ftuara me këtë “revolucionare; rozë e më gjerë”… Madje them se do ta ketë kapur skizofrenia fare e do ketë thërritur në ndihmë psikiatrin e varrezave…)

Që Bukowski është një shkrimtar tejet i keqkuptuar në Shqipëri prej lexuesit komercial, kjo gjë nuk ka dyshim. Por që, një gazetare që bën vitrinën e librit dhe orienton shijet e një audience, jo të paktë në numër, ta keqkuptojë këtë autor kaq mendjelehtësisht, kjo më lë fare pa fjalë.

Kurrsesi nuk mund ta quash Bukowskin shkrimtar pornografik. Përkundrazi, Bukowski ishte një nga shkrimtarët më seriozë të kohës që jetoi. (Shpesh ai është shprehur nëpër intervista që i janë dukur të tepërta legjendat urbane që qarkullonin në lidhje me jetën e tij private.)

Bukowski ishte një shkrimtar i trishtuar… Poet brilant para së gjithash. Ai ishte shkrimtari i klasave të varfra…

Në shoqërinë konservatore amerikane të asaj kohe, ai e solli i pari, të gjallë, këtë panoramë… E për këtë, madje edhe u akuzua nga ndonjë shkrimtar “aristokrat” (nga ata shkrimtarët e mbyllur nëpër kulla fildishi) si një shkrimtar “i një profili të ulët”. Gjuha e tij e ashpër, ishte një kundërvënie e dukshme ndaj realitetit ku jetoi. Të mos e harrojmë këtë! Kjo është esenca e këtij shkrimtari. Ndokush e ka quajtur; vagabond, vetëshkatërrues, cinik, por le të mos harrojmë që “brenda çdo ciniku fshihet një idealist i zhgënjyer”, ka thënë George Carlin.

Për të mos përmendur më tej disa fakte të rëndësishme të jetes se tij personale. Bukowski vinte nga një familje me një baba me autoritet pedant e të dhunshëm. Do të mjaftonte një poezi e tij e shkëlqyer; “A smile to rememeber” – “Një buzëqeshje për të kujtuar”, për të prekur thelbin e tij të trishtuar. Kushdo që e ka lexuar atë poezi, do të indinjohej pezmueshëm me termin “shkrimtar pornografik”.

Të krahasosh Bukowskin me shkrimtarë të llojit “50 Hijet e Grey-t” apo me sharlatanë si Cohelio, më duket një aksident grotesk papërgjegjshmërie e cektësie, sepse përveç të tjerash, teknika e shkëlqyer dhe mjeshtëria e konstruktit të prozes së tij (asaj të shkurtër në veçanti), përbën një argument kokëfortë për ta përfshirë bindshëm nëpër tekste mesimore dhe studiuar me seriozitet e përgjegjshmëri.

Në Shqipërinë e viteve 90-të, patëm një bum të çuditshëm në letra. Këtij bumi, fare mirë mund t’i vendosim edhe ndonjë emër si; “letërsi egomanike”, për të mos vazhduar më tej me zgjatimin; “letërsi hormonale”. Autorët vendosën veten në personazhin kryesor, dhe këtë vete, ata e tej-zbukuruan me photoshop dhe kirurgji plastiko-stilistike.

Nën moton e thyerjeve të tabuve, këta autorë hodhën në rreshta çdo frustrim të tyre vetjak personal, pa kurrfarë funksioni artistik e estetik, ndërkohë që e përshkruan veten (në kohën e shkuar të pakryer) si një perëndi; si një Gjeto Basho Muji seks simbol…

Pikërisht këta autorë, qenë edhe të parët që e keqkuptuan dhe vazhdojnë ta keqkuptojnë Bukowskin. Këta keqkuptues narcizë, ende sot vazhdojnë t’i mëshojnë penës me gjithfarë idiotizmash; rozë e më gjerë, vendosur nëpër veprat e tyre pa kurrfarë funksioni… Si lexues sipërfaqësorë të këtij shkrimtari, ata mbeten te gjuha “bruto” e tij, për të dhënë një përkufizim të përafërt me atë që dha e ftuara në emisonin në fjalë. Shkrimtar pornografik! Pa u thelluar fare nëse shkrimtari, këtë gjuhë, këtë teknikë, e ka vendosur në funksion të një qëllimi, dhe jo kot, ashtu në tym, jo thjesht për të përshkruar frustrimet vetjake, siç bënë dhe ende vazhdojnë të bëjnë këta autorë “plastiko-stilistikë”.

Ka një mendësi absurde këtu. Çuditërisht në Shqipëri, në këto vite post-komunizmi, qasja personale e individit ndaj seksit na valëvitet si flamur, si një simbol kombëtar (!) – Kur jam zhveshur unë, ju i binit maces me lugë, – deklaron me krenari Bleona Qerreti. – Unë duhet ta fitoj këtë pozicion pune se jam një e përndjekur, jam një “LGBT-iste”, – thotë një vajzë tjetër… (Sikur ta dije moj vajzë, sa të përndjekur janë edhe heterot në këtë vend!….) – Kur kam shkruar unë për erosin, ti nuk ekzistoje fare si qenie, – thotë një tjetër, sikur të ketë qenë oficer i Gardës së Gjergj Kastriotit.

Në të vërtetë, habitem si nuk i kanë dekoruar ende këta individë për këto shërbime kaq patriotike! Si nuk u lidhin ndonjë pension për gjithë këtë epizëm kreshnik!… Për gjithë këto shërbime ndaj atdheut.

Për të mos folur pastaj për konceptin klishé të mendësisë idiote të “thyerjes së tabuve”… Nën këtë moto, përpara një viti, një drejtuese gazete, e etur në mënyrën më të paskrupullt për audiencë, botoi rrëfimin e neveritshëm të një pedofili. Pa kurrfarë etike! – E bëra për të thyer tabutë, – deklaroi.

Gjithçka që lidhet me seksin, mendohet se thyen tabutë në këtë vend. Ecim kuturú, verbtaz, pa drejtim… Thyejmë ç’të na dalë përpara… vlerat vetë madje…

Ndërkohë që në shoqëritë e emancipuara, qasja ndaj seksit duhet të jetë diçka krejt intime e personale, e cila nuk ka përse të shndërohet në një kauzë… të një rëndësie ai ajo e luftës kundra Ebolës, bie fjala…

Sigurisht shoqëria në të cilën bën pjesë, nuk duhet të të persekutojë ty nëse bëhesh murg apo një homoseksual, por kjo e drejtë mbaron ketu, nuk ke përse të marrësh meritat dhe stausin e një kreshniku, apo ta përdorësh statusin tënd për të marrë nga shoqëria favore që nuk të takojnë.

E kështu, kësaj sindrome të përgjithshme, këtij keqkuptimi të madh, nuk kishin si t’i shpëtonin as të ftuarit në “emisonin me sofá”… Këta “korifej”, që, në vend që t’ia edukojnë shijet audiencës, ia ç’edukojnë dukshëm ato…

“Gjenialiteti i turmës”, është titulli i një poezie tjetër, të shkëlqyer të Bukowskit… E, në atë sofá, unë e pashë mjaft qartë atë turmë… Një poezi, si e bërë me porosi. (Për të mos përmendur këtu faktin që emisionet me sofá, në këtë vend janë bëre kaq të mërzitshëm e të parashikueshëm… e njëjta skemë, të njëjtët të ftuar, të njëjtat pyetje gjithandej, madje, i njëjtë edhe pozicioni këmbë përmbi këmbë, apo blloku bosh dhe stilolapsi skenogarik që nuk shkruan…)

Në këtë Shqipërinë tonë, ku tragjedi nga më të parrokshmet e imagjinatës rrufiten së bashku me kafen e mëngjesit, është paksa groteske të mendosh se tabutë mund të thyhen duke botuar libra rozë apo pornografikë… Tabutë e një shoqërie të prapambetur si kjo, me kaq shumë kontraste sociale, thyhen me emancipim, edukatë, kulturë, dije… Duke lexuar letërsi serioze edhe… (Kjo letërsi, pavetëdijshëm bëhet për individin, si ajo pika e ujit që pakuptuar gërryen dhe lëmon gurin pak nga pak…)

Emancipimi i një shoqërie kërkon kohën e tij, në çdo etapë. Nuk mund të kapërcesh si me katapultë në transgression, nga një shoqëri që ende praktikon ligjet e Lekë Dukagjinit…

E, përpara se t’i japin mesazhe të gabuara audiencës, këta “korifej” do bënin mirë që të gjitha këto t’i mendonin pak më shumë… Më shumë se ç’mendojnë se ç’do veshin… dhe se si do t’i krehin flokët kur dalin përpara kamerave…

Le të nisë ky emancipim që nga ata vetë… Si fillim… duke kuptuar Bukowskin…

*“Skip”↔ “Skipëria”? (Rubrikë e përjavshme kushtuar “emigrantëve shqiptarë që jetojnë në Shqipëri”)

Gazeta Dita, 17 Dhjetor 2014

Mëngjes. Del nga shtëpia dhe sheh që jashtë ka rënë një mjegull impresioniste. Mbetesh një çast shtangur duke vështruar peisazhin përreth…

Por, ti do të impresionohesh edhe më, kur tre zotërinj përpara teje, duke ecur secili në punën e tij, ia japin një pështyme përtokë, si me komandë, mbasi i kanë kruar mirë bulçitë… (Gjysma e së keqes që nuk është duke fryrë erë, pasi fare mirë mund të ndodhë që ajo t’ia sjellë pështymën, tjetrit që ecën përbri, apo pse jo, t’ia kthejë si një bumerang, vetë pështyrësit në fytyrë…)

Të përzihet? Mundohesh ta mbash vështrimin tek mjegulla dhe mbështjellja e saj poetiko-impresioniste? Shpreson që ajo t’i mbeshtjellë, madje t’i zhdukë fare nga qarkullimi edhe tre pështyrësit? (paske pritshmëri të mëdha, mjegulla nuk është prestigjiatore… dhe as një vrasëse profesioniste…)

Asgjë për t’u çuditur! Pak durim dhe më tej do ndeshesh një të katërt që shfryn hundët me duar dhe pastaj fshin duart te një pemë….

E ty të dhimbset pema…

E pastaj të dhimbset vetja…

E më tej thua: – Po ç’dua që jetoj ende në këtë vend ku asgjë nuk funksionon!

Pastaj e mbledh veten dhe fillon të mendosh se si ta heqësh mendjen… Si t’i “skiposh” gjithë këto pabukuri, që ky vend, ky qytet, t’i shfaq bujarisht ngado?

Po ndoshta po të ulësh sytë për tokë, dhe ndërsa ecën, të mendosh diçka të bukur… Po, po! Detyrimisht, urgjentisht, duhet thirrur në mendje diçka e bukur…

Por, as atje nuk mundesh, sepse, sapo ul sytë përtokë, ndesh lloj-lloj pështymash, që të detyrojnë të ecësh me kapërcime e të hidhesh pupthi, në mënyrë që të mos i shkelësh.

Ky qytet ka një dimër të butë, por ti do të doje që të bënte një dimër i egër, një ngricë mizore, aq sa t’ia ngrijë qurrat në hundë atij tipit që e përdor pemën për shami… Pastaj do të doje që kallinjtë e akullit të vareshin nëpër dritare… sepse vetem kështu acari do t’i vriste infeksionet që mbartin këto sekrecione konglomerate, mveshur tokës dhunshëm, e njëherazi, mveshur edhe këpucëve të tua.

Mos më thuaj lexues që nuk të ka qëlluar ndonjëherë të kesh përballë ndonjë kalimtar në çastin që sapo bëhet gati të pështyjë…

Jo? Po?…

Ti ia ngul sytë fort, në mënyrë që ta bësh me turp që ai të mos pështyjë… Por, ç’bën ai? Po ja, në rastin më të mirë, ai bëhet vërtet me turp, e mban pështymën derisa ti largohesh dhe… pastaj, që të mos i mbetet merak, e bën atë që ka për të bërë… pështyn më në fund!

E ty pastaj të vjen në mendje një pyetje ekzistenciale, së cilës nuk di si t’i përgjigjesh; – Ç’dreqin i detyron shqiptarët të pështyjnë kaq shumë?

Përse vallë jemi një popull kaq gjithë-pështyrës? Ne jemi pështyrës fizikë e metaforikë… (madje edhe kuantikë…) Ne jemi pështyrës “të çartur”!… Pështyjmë ngado; përtokë, në mur, në pemë…. Pështyjmë njëri-tjetrin… (me përjashtim të politikanëve, këta çuditërisht i kursejmë…)

Dikur njerëzit kanë patur shami xhepi, në ditët e sotme shamiza prej letre, pse nuk i përdorin?

Përse dreqin një individ duhet ta fillojë ditën, detyrimisht, kështu? Me një ndjesi të tillë krupe nëpër stomak? E pastaj gjithë dita ikën ashtu siç e ke nisur, fare pa entuziazëm se përgjatë saj do të bësh ndonjë gjë të vlefshme.

Për të mos folur për plehërat… Të gjitha jashtë kazanëve! Kohë më parë, vendi përreth koshave dizinfektohej, tani as kjo nuk bëhet më.

Në këtë qytet plehërat janë ato që nuk gjejnë kurrë rehatí. Do gjendet patjetër dikush që do t’u bëjë reprezalje… Achtung! Orari që plehërat të kontrollohen për armë të ftohta! Achtung! Orari që të kalojnë në duar të ndryshme sipas ligjit të marketingut! Dora e parë, janë banorët e papërgjegjshëm që nuk i shënjestrojnë ato nëpër kosha, dora e dytë, janë kërkuesit e kanaçeve dhe shisheve plastike që i bëjnë çorap dhe i nxjerrin jashtë, edhe kur ato, me pak fat, janë shënjestruar brenda koshit, dhe dora e tretë, janë qentë e rrugës që marrin ç’mbetet duke i shpërndarë ato nëpër rrugë…

Për të mos folur më tej për zonjëzat që mbajnë qen nëpër apartamente… Përveç faktit që i dënojnë të jetojnë të mbyllura brenda kafshëzat e gjora, ato i nxjerrin për të kryer jashtqitjet e tyre në vende fare të papërshtatshme, e për më tepër, as që marrin mundimin t’ua pastrojnë. Edhe jashtëqitjet e koneve luksoze mungonin në mes të gjithë këtij konglomerati papastërtish! Dallimet klasore të kapitalizmit të lavdishëm që po ndërtojmë kaq krenarisht (verbërisht e paditurisht), s’mund t’i gjesh më të qarta, përveçse në kazanët e plehërave dhe përreth tyre, apo pse jo, edhe në llojin e racës së qenit…

– Pa shih, – i thua ti vetes, pasi je stërholluar nëpër të gjithë këto mendime, -vjeshta ka lënë edhe disa pigmente të fundit nëpër gjethe… Mos i humb!

E ti do vërtet të shpërqendrohesh atje, për të harruar ndjesinë e krupës brenda stomakut me të cilën ke filluar ditën, por jo, nuk mund ta bësh, se ke frikë mos shkelësh ndonjë jashtëqitje qeni, ndërsa ecën dhe kqyr pigmentet e vjeshtës.

Në filmat e kohës së komunizmit, që, përtej vlerave artistike, para së gjithash kanë vlera dokumentareske të paçmueshme për mënyrën se si shqiptarët kanë menduar, shpesh syri më zë aty-këtu disa tabelëza anës rrugëve ku shkruhet: – Mos pështyni përtokë!

Në ditët e sotme nuk kemi të tilla tabela… Thua se tani jemi më të pastër, më të ndërgjegjësuar e nuk pështyjmë?

Ç’i kushton bashkisë të paguajë lirë (meqë ankohet se nuk ka fonde) disa studentë të pikturës, të cilët, të shkruajnë bukur, pastër: – Mos pështyni përtokë! (Toka do t’ua kthejë me të njëjtën monedhë…)

E nëse “pështyrësit-addicted” nuk do të vetëdijësohen edhe me një tabelë të tillë, atëherë këta studentë, përbri fjalëve, le të vizatojnë… hëm… një majmun, bie fjala…

Po, po! Le të vizatojnë një majmun me shami dore…. Kështu ndoshta, këta njerëz do të ndihen të cenuar në sedër…(gjithmonë nëse e kanë një të tillë…). E përbri vizatimit, le të shkruajnë, pse jo, edhe ndonjë slogan ndërgjegjësues të llojit: – Pa shih, edhe majmuni e ka një shami… Po ti ç’pret akoma?

E nëse as vizatimi i majmunit shembullor dhe të përgjegjshëm ndaj shtetit (mos qesh lexues, edhe një majmun mund të jetë i tillë) nuk do arrijë t’i ndërgjegjësojë; përse të mos u vendosen gjoba këtyre njerëzve?

– Mos pështy përtokë! – në të kundërt dënohesh me gjobë… ose; me punë vullnetare, pastrim të detyrueshëm të pështymave të tua dhe atyre të shokëve të vesit të përbashkët.

Sepse, nëse do të ketë ndopak shpresë që ky qytet të jetë më i pastër, ajo do të ekzistojë vetëm te dënimet me gjoba të aplikuara në punë vullnetare, dhe aspak tek istitucioni përgjegjës, fatkeqësisht apatik…

Më ka marrë malli të shoh një makinë të bashkisë duke larë rrugët. Nuk shoh gjëkund, asnjë!… Dhe e vetmja mënyrë për ta shuar këtë mall, është të hap televizorin dhe të shoh filmin “Zonja nga qyteti”… me në sfond një makinë që i spërkat këto rrugë skenografikisht…

Të paktën në atë film, shoh iluzionin e të jetuarit në një qytet normal…

Utopitë… vetëm sa i bëjmë filma…

*“Skip”↔ “Skipëria”? (Rubrikë e përjavshme kushtuar “emigrantëve shqiptarë që jetojnë në Shqipëri”)

Gazeta Dita, 10 Dhjetor 2014

Tashmë është zyrtare; të jesh një “tirons” autokton, nuk ke nevojë të hysh në BE. Ti je vetë BE-ja!

Ti ke shtetin tënd imagjinar, pasaportën tënde imagjinare, vulën tënde imagjinare, skllevërit e tu imagjinarë… madje edhe dhomat e tua të gazit imagjinare…

Ti je vetë dielli që ndriçon! E ashtu, aq i shndritshëm e verbues sa je, nuk ke nevojë fare të udhëtosh nëpër ato; “qytet-shtetet” e tjera, me të cilat të ka rënë halli të kufizohesh, aspak të denja për universin tënd rrezatues.

Jo! Ty nuk të është fare e nevojshme kjo! Njohuritë e tua gjeografike përfundojnë aty ku mbarojnë kufijtë e shtetit tënd imagjinar. Më tej le të merret Zoti. Ç’të duhen mbingarkesat e panevojshme mendore; ti je një “tirons” i vetëmjaftueshëm me universin! Nuk ke nevojë të lodhësh trurin me punëza me mëditje…

Madje ti nuk ke nevojë as t’i njohësh këto “qytet-shtete” të pagdhendura; as ato dhe as historinë e tyre… E meqë jemi këtu; jo domosdoshmërisht të njohësh edhe historinë tënde!…

Por, asgjë nuk të pengon ty ta pasurosh imagjinarisht këtë histori, duke theksuar tejskajshëm me këtë pasurim, pakufijtë e padijes. Sepse çfarë të mungon ty të jesh përveç të tjerash; edhe një i paditur universal? Asgjë nuk të mungon! I ke të gjitha kushtet…

Me statusin e “tironsit autokton” (shkurt “tok-ton”), ti ke të drejtën legjitime të ankohesh gjithë ditën për “të ardhurit” e pagdhendur që po shkatërrojnë shtetin tënd imagjinar. Eh… dhomat e tua të gazit imagjinare! Eh, hajatet apo katonjtë e mrekullueshëm imagjinarë, ku ti ëndërron deri në sfilitje të burgosësh e të torturosh atje “të ardhurit” e pagdhendur, ndërkohë që njëkohësisht mund të jesh duke i thurrur lavde një emri, po prej “të ardhuri”, i cili ta ka themeluar qytetin… Eh, është kaq bukur të jesh një “tirons” sureal!

Tek e fundit, çfarë të mungon ty ta intimidosh fatorinon kur ai të kërkon lekët e biletës, për t’ia plasur në fytyrë, ashtu krenarisht, statusin tënd prej të paprekshmi? Asgjë!

Çfarë të pengon ty të futesh surealisht pa rradhë, kur ke për të mbaruar punë në ndonjë institucion? Kurrfarë gjëje!

Çfarë të pengon ty të mbash një fjalim dritëshkurtër e mediokër në parlament, ku t’u mburresh kolegëve deputetë për topin prej llastiku të fëmijërisë, apo për sandalet kauçuku bie fjala, fjalim ky, që i lexuar nga një “tirons” autentik siç je, tingëllon si një manifest…

Ti i ke të gjitha mundësitë… Me këtë status ti bëhesh më i gjatë, më shpatullgjerë, më flokë-dendur, më intrigues… seç pasqyra të tregon në të vërtetë…

INUK-u nuk mund të ta prishë ndërtimin pa leje… ti je një “tok-ton’s” shpatullgjerë… gjithmonë në modë…

Gjithkush duhet të të hapë rrugë dhe mundësisht, të ulë kokën përpara ADN-së tënde “blu”, si një fajtor i vërtetë. Sepse, të jesh “i ardhur”, është gati një vulë turpi, një lloj zgjebeje e pashërueshme… Të jesh “i ardhur”, është sikur ta meritosh gjithçka që të përplaset në fytyrë. Nuk duhet të bëzash, se ke damkën… Të jesh i ardhur, je; guilty as charged… E thënë përmbledhtas; të jesh një “tirons” autokton në ditët e sotme, është ekuivalent i masterit në fizikë bërthamore.

Ky lloj masteri i pazëvendësueshëm me asgjë tjetër, të jep ty të drejtën që, ndërsa je duke bëre tifo për ekipin e zemrës; të shkulësh karriget e reja të stadiumit të sapondërtuar…

E përse të mos i shkulësh meqë ra fjala? Çfarë të mungon ty të mos ta bësh? Gjithçka mund të lejohet kur je një autokton. Të hedhësh parrulla ironike, edhe pse ironia nuk ka qenë kurrë pika jote më e fortë… Parrulla si; “Mësim, Punë, Kalitje!…”. E meqë jemi këtu, le ta analizojmë parrullën në fjalë, duke harruar për një çast se i ka përkitur kohës së komunizmit.

Le të mbetemi pakëz te fjala “mësim”. Çfarë kanë “tok-ton’sit” me mësimin, dijen? Çfarë ka për të ironizuar te kjo fjalë? Mos vallë “tok-ton’sit” janë alergjikë ndaj dijes? Atyre u bie të fikët, u mbushet trupi me puçrra sapo e dëgjojnë atë fjalë?

Kalojmë te fjala; “Punë”. Po me punën, çfarë mund të kenë vallë “tok-ton-ët”? Nuk u pëlqen puna? Ёshtë më ekzotike të luash tavëll nën hijen e hurmës? Të hash qofte dhe gjizë?… (gjiza djeg mikrobet… por… ndoshta edhe neuronet…)

Po me “kalitjen”, çfarë kanë? Me këtë nuk besoj të kenë kurrfarë gjëje… sepse të luash tavëll, tek e fundit, duket një kalitje më vete… Një kalitje e stërmundimtë për t’u bërë një obez mendor, i denjë për shoqërinë…

Kur je një “tirons” autokton, ti mund të quhesh pa frikë dhe një Van Gogh, një Da Vinc, një Rembrandt, edhe nëse valëvit në stadium një banderolë ku ke vizatuar thjesht; “mama-dhinë dhe ujkun”… bie fjala… Sepse ky lloj statusi, ky lloj masteri në fizikë bërthamore, duhet të të japë patjetër, automatikisht ty, edhe masterin në pikturë, edhe pse mund të mos ja shkrepësh fare nga kjo punë…. (ah, e di, e di… ti je një artist i pakuptuar nga njerëzimi mosmirënjohës!)

Sepse gjithçka e dalë nga dora e një “tok-ton’si”, duhet të jetë detyrimisht ekuivalente e një Rembrandti… (me kohë, mbase do arrish t’i vizatosh edhe kecat… apo Kësulëkuqen… ku i dihet, asnjëherë nuk duhen humbur shpresat…)

Kur je një autokton, ke të drejtën legjitime të mos njohësh asgjë nga historia. Të përdoresh parrulla naziste, edhe pse nuk ua di kuptimin. T’i shkruash me të mëdha kundërshtarit sportiv; “do t’ju djegim”, “do t’ju bëjmë sapun”, “do t’ju dërgojmë në Aushvic”, etj. Kjo e fundit të tingëllon ekzotike, si një i ri tranzicioni që je, me dije krejt të gjymtuara, më saktë; si një i ri me neurone të djegura, që e ke lexuar historinë, në varësi të humorit të hartuesve militantë partiakë të teksteve mësimore, edhe pse në familje mund të kesh patur dhe ti ndonjë gjysh që mund të ketë qenë i internuar në Aushvic.

Kur je një autokton, ke të drejtën legjitime të shëtisësh me arkivol flamurin e skuadrës kundërshtare, i veshur si një nazist-nekrofil qesharak, i sforcuar, pse jo, edhe i tallavazuar… kjo e fundit e pasuron mjaftueshëm portretin e nazistit ballkanik aspirant. Për të mos kaluar te parrulla të tjera, të turpshme, si:

“Ushtari i panjohur kërkon babën”(!)

E këtu, është fjala për partizanin e panjohur, lexues. Për atë që erdhi nga larg, luftoi e dha jetën, pikërisht që këta pinjollë të rinj “tirons” në kërkim të rrënjëve imagjinare aristokratike (që tani ia përçmojnë mosmirënjohshëm idealet dhe gjakun e derdhur, e që nuk kanë asgjë të përbashkët me “tironsit” e dikurshëm; bujar e të urtë), të vazhdojnë të hanë qetësisht qofte me gjizë… e të luajnë tavëll nën hijen e hurmës, duke pritur me sytë nga qielli…

Për atë të panjohurin “e ardhur” që u ndërtoi urat, rrugët, shtetin…

Por… asgjë për t’u çuditur! Ti je një pinjoll autokton!… Ti je një “tok-ton’s” i lindur me këmishë… Je një i lindur me këmishë, në një pritje të përjetshme që mamia të të vendosë edhe kollaren…

“Zdrukthoni” fantazinë!

23 Dhjetor, 2014

Gazeta Dita, 3 Dhjetor 2014

Ndërsa po ecja një ditë, disi e ngutur, në një rrugicë, një djalë i vogël përpara meje, i cili mezi mundte të mbante nën kontroll, për rripi, një qen shtatlartë (gati më i lartë se djali), ndaloi hapat, dhe i foli qenit; – Duhet të lejojmë zonjushat të kalojnë të parat!… Pastaj më bëri rrugë mua…

I buzëqesha xhentëlmenit të vogël, teksa ai, mezi arrinte të mbante qenin (më pak xhentëlmen) që turfullonte i paduruar, ndërsa mendova me vete; – Po mbase ka ende ndopak shpresë për këtë vend!…

Gjatë javës së luftës kundër dhunës ndaj gruas, m’u kujtua një tjetër xhentëlmen i vogël, i cili në një emision televiziv të përpara disa kohëve, u shpreh midis të tjerash se mësuesja e kishte këshilluar që t’u dilte në mbrojtje shoqeve të klasës, dhe se ai, ashtu bënte gjithmonë…

I njëjti mendim optimist më shkoi nëpër mend edhe atëherë. Respekt për mësuesen fisnike!

Por, ç’duhet të mendojnë vallë këta xhentëlmenë të vegjël, shpresa e mekur e një Shqipërie të ardhshme, të emancipuar (e fatkeqësisht; ende të largët), kur shkojnë në shtëpi dhe u del në televizor, një reklamë, në të cilën, një vajzë bionde u thotë me zë provokues disa djemve të dembelosur në një zyrë; – Shfrenoni fantazinë! Dhe ata, pa një pa dy, i binden urdhërit të biondes… aq shumë e shfrenojnë atë… sa nuk e mbledhin dot më…

A e mendojnë ndonjëherë këta konceptues reklamash, se te fëmijët, për shkak të dendurisë së transmetimit, ato ndikojnë pavetëdijshëm; më shumë se edhe të gjitha mësimet e edukatës që një mësuese mund t’u japë?

Konceptuesi i kësaj reklame (me siguri duhet t’i përkasë gjinisë tjetër… kuptohet qartë këndvështrimi), ndoshta ka marrë një shuk parásh për realizimin me sukses të një reklame aq seksiste, dhe ka ikur në Maldive, pa i shkuar aspak ndër mend se ajo që krijoi, një ditë do t’i kthehet mbrapsht, sepse, edhe ai duhet të ketë, apo do të ketë një fëmijë, jo vetëm për ta ushqyer, por edhe për ta edukuar.

Ja, e zëmë se ai ka një fëmijë, që u krenohet shokëve të vegjël se reklamën e ka realizuar “babi” (edhe më e tmerrshme do të qe sikur atë ta ketë konceptuar një “mami”), dhe teksa shokët e pyesin se ç’kuptim ka reklama, pasi edhe ata nuk e kanë tepër të qartë, fëmija ngre supet dhe shkon e pyet të atin, ende të ekzaltuar prej shukës së paráve… Përgjigja? Me siguri i ati përtypet gjatë përpara pyetjes se; “Përse ajo biondja ka hipur në atë kalin prej lodre?”… “A nuk është e madhe për të luajtur me lodra?”. “A nuk i merren mendtë?”(gjithmonë nëse ka mend!)… “Pse ajo biondja bën si bionde?”, mund të shtojë ndokush, por le të tregohemi politikisht korrekt me pak sforcim.

Në këtë vend sureal nuk ekziston asnjë institucion mbikqyrës për reklamat. Këtu reklama ndërtohet trashë e vulgarisht, qëllimi i vetëm është të shesë produktin, e përtej kësaj nuk ka më asgjë; as parime e as estetikë. Mënyra se si në këto reklama kërkohet vëmendja prej konsumatorit, është gati e babëzitur… me çdo kusht, e fare pa u kokçarë për efekte të tjera, jo pak anësore, që reklama mund të lërë në nënvetëdijen e shikuesit.

Edhe pse biondja është veshur bukur, edhe pse djemtë kanë një pamje moderne, reklama në koncept mbetet aq primitive, sa të jep një ndjesi të pakëndshme çdo herë që e sheh. Madje, unë mendoj se këtë reklamë duhet ta raportojnë në javën e luftës kundra dhunës ndaj gruas, sepse edhe kjo është një lloj “dhune” që fare pak e ndan cakun me atë dhunën tjetër; fiziken.

Në një shoqëri tejet maskiliste si kjo e jona, një reklamë ku femra shihet si objekt dhe jo si një qënie njerëzore, është vetëm fotografia e saktë e mendësisë së saj. Tepër e thjeshtë… Ёshtë e gjitha çështje lodrash! (Një “lodër” hipur në një kalë lodër…) E mendësisë së një vendi që ka dhjetëra konkurse idiote bukurie të llojit “Paqe në botë”, dhe pak fare ose aspak, konkurse që edukojnë vlerat e vërteta të femrës.

Pastaj ne shqiptarët surealë, indinjohemi kur një këngëtare shqiptare, shkon dhe zhvishet gjatë një evenimenti të bujshëm në Amerikë. Edhe ajo, këngëtarja, s’ka si të mos jetë veçse fotografia e kësaj mendësie, ku vajzat quajnë suksesin më të madh, nëse çajnë në jetë duke u konsideruar si objekte, si copa mishi në kasaphanën e rradhës së gjësë së gjallë.

Më jep trishtim ajo këngëtare… duket se ka zgjedhur formën më të dëshpëruar për të na treguar të gjithëve, apo ndokujt, se ajo vlen… Duket ekstremisht e dëshpëruar të na e demonstrojë… Kur në të vërtetë, njeriu i vetëm, të cilit meriton t’ia demonstrojë këtë, madje t’ia plasë në fytyrë që ajo vlen, është vetëm vetja e saj dhe askush tjetër! (Të lutem Bleona, mos u zhvish më… ne të besojmë!…)

E akoma më të trishta më duken vajzat në rrjetet sociale, të cilat kanë marrë të gjitha, gjithë ligësi, nga një vizore në dorë dhe janë duke matur një pjesë strategjike të trupit të këngëtares, nëpër analiza e stër-analiza estetike te llojit; “sa keq që ngjan ëëë”, “sa e zhdrejtë”, “sa e rame” etj, etj. A thua se këto vajza, kur dalin në realitet, jashtë koracës së virtualitetit, janë nga një metër e tetëdhjetë, dhe të gjitha mishëruese të perfeksionit të këtyre formave? Sipas tyre, nëse këngëtarja do t’i kishte format të përkryera, i gjithë ai ekzibicion do të ishte në rregull(?!)

Qarkullojnë nëpër televizione të ndryshme disa reklama të ndërtuara aq keq, aq sa ndonjëherë, në vend që ta afrojnë konsumatorin, e largojnë… për të mos thënë e lemerisin… Të mos flasim pastaj për gabimet gjuhësore që hasen rëndom… Në një televizion të njohur, i bëhej reklamë bujshëm dikur, një spitali privat. Midis të tjerash në reklamë theksohej se atje garantohej “steriliteti”… në çdo ambient të spitalit…. Dikush duhet t’i thotë konceptuesit të asaj reklame, se fjala e duhur duhej të qe “sterilizim”, jo “sterilitet”(!). Nëse askush nuk ia ka thënë deri tani, atëherë s’është çudi që këmbë njeriu të mos ketë shkelur në atë spital, për shkak të konfuzionit të madh që mund të ketë shkaktuar lapsusi Frojdjan; “Ju garantojmë sterilitet!”. Uroj që mjekët nëpër ato spitale, të mos jenë po aq “profesionistë” sa edhe tekstshkruesit e reklamës… sepse, ashtu siç tekstshkruesit ngatërrojnë “sterilizimin” me “sterilitetin”, ashtu mund të ngatërrojnë ndoshta edhe ata; zemrën me ndonjë organ tjetër.

Koncepti i pasurimit të shpejtë, të menjëhershëm dhe pa largpamësi, duket obsesioni më i fortë, gati i sëmurë i bizneseve shqiptare. I pasurimit sot për sot, pa menduar më larg. Duket se ne nuk mendojmë fare për të ardhmen, duket sikur mosha jonë mesatare është pesëmbëdhjetë vjeç; shtrojmë ca pllaka trotuari që thyhen menjëherë, vendosim kosha plehërash që zhduken sa hap e mbyll sytë, shkatërrojmë ndërtesa të vjetra historike për të ndërtuar përbindësha të lartë, me moshë 0 vjeç, që më vonë prishen si ndërtime pa leje, thua sikur kërkojmë t’i torturojmë me çdo kusht brezat që do të vijnë pas nesh, që ata të mos gjejnë asgjë të ndërtuar nga duart tona…

Edhe esenca e reklamave i përshtatet po kësaj babëzie, këtij kaosi… Ajo nuk duket fare e ndërlikuar, kurrfarë fantazie nuk ka në to (fantazi krijuese, të shëndetshme, dua të them). Pothuajse në të gjitha shfaqet një vajzë e zhveshur… dhe më tej fjalë horror si; – Më pi! – Më ha! – Më mbllaçit!

Një agresion i tmerrshëm. Një qasje barbare. Aq sa nëpërmjet atyre sekuencave të shkurtra, unë arrij t’i bëj një profil psikologjik të detajshëm, nënvetëdijes së personit që e ka konceptuar atë… (Më kujtohet fjalimi i një deputeteje në Parlamentin italian përpara disa muajsh. Midis të tjerash ajo tha; – Ndal përdorimit të trupit të femrës për të reklamuar produkte që nuk kanë kurrfarë lidhje me mirëqenien e saj! Italia duket se ka ende shpresë… pas të gjitha llojeve të mundshme të krizave që është duke kaluar.)

Pse dreqin qenka kaq e vështirë në këtë vend që një reklamë të jetë edhe edukative? Pse qenka kaq e vështirë që një reklamë të jetë estetike? Artistike edhe?

Kush nga ju e kujton një reklamë të “Calzedonia”-s?… Ajo fillon me një vajzë të vogël që kërcen mbi këmbët e të atit dhe në sfond dëgjohet lehtas kënga që fillon me fjalët: “She can kill with a smile”. (Ajo mund të vrasë me një buzëqeshje). Ndërkohë që pak më tej, vajza është bërë një zonjushë, ndërsa është duke zgjedhur plot hir çorapet e saj prej të rriture…

E gjitha një poezi! Aq elegante, aq femërore, aq artistike, dhe mbi të gjitha, pa asnjë grimë vulgariteti. Një reklamë që të bënte të blije njëqind mijë çorape! (edhe pse mund të mos u vinte kurrë rradha për t’i veshur).

Atë, konceptuesit e reklamave shqiptare, ndoshta duhet të mbajnë në vend të Biblës… thjesht e vetëm që të mos ua sabotojnë punën mësueseve të atyre dy xhentëlmenëve të vegjël për të cilët fola më lart…

E kështu, në vend që këta konceptues “ta shfrenojnë” fantazinë, do të ishte e udhës ndoshta, që, shumë kortezisht t’u kërkonim atyre… “ta zdrukthtojnë” fantazinë…

*“Skip”↔ “Skipëria”?

Rubrikë e përjavshme kushtuar “emigrantëve shqiptarë që jetojnë në Shqipëri”

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

Bashkojuni 453 ndjekësve të tjerë