Nga Ben Andoni
12-02-2017

Milosa
Gazeta Shqiptare

Ky titull është më i pamundshmi për t’ia blatuar një romani që kërkon të grishë, e ca më tepër kur vjen puna për një libër shqiptar.
Sak këtë ka zgjedhur autorja Arlinda Guma për librin e saj duke u përpjekur të marrë grishjen apo vëmendjen e publikut, që duhet thënë në kohën e sotme i merr mesazhet përmes letërsisë shumë të shpërfytyruara.
Në fakt, ka pasur fare pak reagime dhe një heshtje, që ndodh shpesh, pasi publiku shqiptar e ka harruar leximin.
Autorja ka vendosur që Unin e saj ta ndajë në tre subjekte, që përbëjnë dhe rrëfimin e narratorit, të cilin ajo vetë e qesëndis në disa pjesë të librit.
Si nga një telajo, ajo nxjerr dorën për ta afruar pak më afër e afër, auditorin krejt indiferent, që kërkon ta trand.
Narratori i romanit është kryesisht në vetën e parë si në atë të personazhit, rreth të cilit mblidhet fabula; ndahet në një tjetër femëror, që është gati një karakter idilik, në fakt dy të tillë; dhe narratori i vetës së tretë, që administron çdo gjë.
Kompozicioni i romanit është i komplikuar, por mu këtu qëndron teknikisht ideja e autores për të shpërhapur mesazhet e saj nga drejtime të ndryshme. Ato nisin nga përplasja me indiferencën totale të njerëzimit të sotëm (ka meritën se publikun shqiptar e bën pjesë integrale të së tërës, pa asnjë kompleks), paradokset e demokracisë (një bombardim nuk mund të quhet kurrsesi i mirë), vuajtjet e dashurisë, kërkimin e individit në pavetëdijen e tij etj.
Vlerësime meriton autorja për shqipen e shkruar dhe thellësinë e mendimit që e përshkon punën e saj kurse ALBAS për punën e redaktimit dhe procesin e botimit.
Romani në të gjithë shtjellimin e vet e përshfaq autoren tejet të pjekur për këtë gjini, por edhe sfiduese. Ajo rrugëton me personazhin e saj duke na zbuluar realisht problematikën e individit të kohëve të sotme. Falë jetës së saj, njohjes së botës, romani është i karakterit kozmopolit. Në rastin tonë, personazhi i saj është kozmopolitan shqiptar, që ka një zë, që e kalon arealin e ngushtë gjeografik ku vendosen ngjarjet. Kjo e bën mesazhin e saj, që të fshikullojë disi edhe maskaradën botërore të njerëzve të angazhuar, burokratëve ndërkombëtarë, vetë paqes, lojën e superfuqive tejet ahumane dhe shumë e shumë gjërave të tjera.
Humori i zi është i kursyer, ndërsa fillimi i fabulës ndjek trishtimin dhe mllefin e mbajtur në kontroll të një punonjësi shqiptar të një misioni humanitar në kontinentin Afrikan dhe atë që e përball në kthimin e tij. Ai aksidentalisht do bëhet dëshmitar i një bombardimi, sa tragjik aq edhe grotesk. Falë miqve të tij do të shkruajë një artikull për gazetën “The New York Times”, e cila botohet në periudhën kur ai qëndron në vend dhe dinamika e romanit të përcjell një dashuritë munguar me një pianiste të qytetit të vet, e cila është edhe filli lidhës i romanit. Qyteti, ku jeton, është një mrekulli “një qytet mesdhetar që duket sikur jeton i gjithi në një tablo të Monet-së.”, i kumtojnë miqtë e huaj. Porse, ai vetë do përballet edhe këtu me “një tablo të bombarduar”, që pak sy e shohin, por jo vështrimi dhe kujdesi i tij…
Romani për shkak të kompozicionit të tij përmbledh disa tema, por ka një humor interesant dhe një shpoti që autorja e menaxhon mirë. Autorja ndoshta i duhej pak më shumë punë për gdhendjen e personazhit mashkullor, ku abstragimi i saj nuk shkon aq sa duhet, por në funksion të veprës së saj, ajo ruhet me zgjuarsi nga detajet pikërisht nga gracka e këtij
gabimi që i vigjilon.
Stili është tejet i zhdërvjellët, kurse areali gjeografik, nga ku zhvillohen ngjarjet është i kufizuar.
Dialogët janë të trajtuar mirë, por që mund të ishin pak më spontan.
Autorja shpesh bën sfidë me veten e saj duke e vendosur herë në rolin e lexuesit, por edhe të narratorit për të shijuar librin e saj dhe kjo e përshfaq me kulturë të plotë.
Është interesant edhe etydi i saj që nga fillimi, ku një kurriz që i fanitet personazhit tonë mashkullor, e përcjell përgjatë të gjithë librit me vegimet e një personazhi tjetër femëror, që vuan pasojat e shqetësimeve të saj dhe që autorja e ka trajtuar me shumë kujdes. Personazhet tona takohen e bashkohen përmes një pike të trete dhe përmes një elementi të Salinger.
Pa u zgjatur në fabulën e romanit, duhet të përmendim edhe faktin se autorja ka një qëndrim të matur dhe Shqipëria e saj paraqitet gati në një pamje akuareli. Ajo i shmanget sa mundet përditësisë dhe gjërave të vogla të bashkatdhetarëve të saj. Aman përmes pak penelatave ti merr mesazhe për shoqërinë, kotësinë e saj, politikanët, jetesën dhe shumë e shumë
paradokse që na përballin. Këto nuk teprohen, sa për t’ia lodhur leximin, pasi me zhdërvjelltësinë e saj autorja të grish për tablo të tjera.
Interesant është përdorja e togfjalëshve të kapitujve, që në vetvete, duken si mini-esse, por ku duken të ngulfatur personazhet e saj, që ajo i administron mirë.
Libri do të ishte i pamundur edhe pa ndihmën e Martin Camaj Gesellchaft në Mynih, si edhe përkthyesit dhe studiuesit HansJoachim Lanksch, që e kanë ndihur autoren, por edhe publikun shqiptar jo vetëm me një roman të këndshëm por edhe tejet sfidues sa i përket elementëve teknikë letrarë.

“Xhaketa e botës”

7 February, 2017

Nuk më rri mirë kjo botë…
mëngët më vijnë të shkurtra,
jaka e gjerë,
shpatullat të ngushta,
dhe te zemra më shtrëngon një tegel i qepur keq.

Nuk më rri mirë kjo botë…
astari, akull i ftohtë,
plot xhepa të brendshëm sekretë,
(ku mund të humbas aty fëmijërinë,
ku s’mund të ngroh aty fëmijërinë…)

Nuk më rri mirë kjo botë…
me siguri më kanë ngatërruar masat,
e më kanë qepur në trup xhaketën e oportunistit klasik.

Nuk më rri mirë kjo botë…
po me vret brinjët kjo botë,
ky tekstil polar që do me ç’do kusht të mposhtë,
të vetmen fortesë, ende të ngrohtë në trupin tim;
Zemrën…

©Arlinda Guma
04.01.2017

Vdekja e kllounit

3 February, 2017

Një klloun u vra dje në Aleppo…
Vdekja e tij u raportua live.

Pranë fotos në gazetë,
lodronin gëzueshëm tituj si:
“Si të kryejmë efektshëm gjumin tonë të bukurisë!…”
“Vaji i arrës se kokosit forcon rrënjën e flokëve!…”
“Dhjetë gjëra që duan gratë!…”

Një klloun u vra dje në Aleppo…
shenja dalluese të viktimës;
një hundë e kuqe dhe ca flokë portokall,

që u mësonin fëmijëve si të qeshnin me bombat…
që u mësonin fëmijeve si të përqeshnin vdekjen…

Kur u rrëzua,
i bëri vdekjes një grimasë…

fëmijët qeshën…
rrëzimin e kllounit e pandehën element të koreografisë,
pjesë të numrit që ai po ekzekutonte pak para bombardimit…
pastaj pritën që kllouni të ngrihej,
e të përkulej mirënjohës për duartrokitjet e tyre…

Pritën gjatë…
shumë gjatë…
fëmijët atje janë ende duke pritur që “numri” të mbarojë…

Një klloun u vra dje në Aleppo…
Ne në facebook, shtypëm të gjithë butonin like,
(me të njëjtën lehtësi që piloti i avionit shtypi butonin “bombardo”),
pastaj kaluam në gjëra më të rëndësishme;
siç është për shembull: ndërrimi i fotos së profilit!…

©Arlinda Guma
02.12.2016

Botuar në Gazetën “Mapo”, datë 27.10.206

– Si lindi ky roman?

Mund të bësh një film me mënyrën se si formëzua ky roman. Tharmi lindi nga një poezi e shkruar nga unë, tetë vite më parë. Gjatë luftës në Afganistan, një foto bëri xhiron e botës, ajo i ishte shkrepur një bariu të vogël afgan, i cili qante pranë trupit të deles së vrarë nga një bombë.
Ajo foto më trazoi shumë atëherë. Prej saj shkrova një poezi të shkurtër, me titull “Demokracia Amerikane”. Poezia shkoi automatikisht nga blogu im, në një blog tjetër, shumë të frekuentuar nga komentues pasionantë, dhe aty mua më quajtën “antiamerikane”. Shqiptarët mund ta përballojnë si burrat antishqiptarizmin, por te antiamerikanizmi nuk përmbahen dot… atje ata nuk falin!
Tetë vite më parë, kur unë e shkrova atë poezi, vendi ynë ishte në kulmin e idilit dashuror me Amerikën, të mos harrojmë se sapo ishte shpallur pavarësia e Kosovës dhe Bushi ishte pritur si Jezu Krishti gjatë vizites së tij në Shqipëri. Njerëzit i puthnin duart dhe i jepnin fëmijë të vegjël t’i mbante në krahë sikur Bushi të ishte yshtës.
Për vite të tëra unë nuk iu riktheva më asaj poezie, edhe pse mbetet një nga më të mirat e mia. Kaluan pesë vite, erdhi një ditë e vitit 2013. Unë punoja te zyrat e Delegacionit të Bashkimit Europian. Bashkë me një kolegen time franceze, Odile Chavaneau, gjendeshim në një nga restorantet e Tiranës; ishte pushimi i drekës, dhe ndërsa po bisedonim, unë i citova asaj një varg nga poezia. Nuk mbaj mend cilin varg, por mbaj mend që i fola për subjektin dhe për foton, e cila ishte bërë shkas për ta shkruar. – E di që ka ndodhur vërtet diçka e tillë? – ma ktheu ajo, ndërsa filloi të më rrëfente për një bombardim tragjikomik gjatë periudhës kur ajo kishte punuar në Afganistan. – Ngjan si skenarët e filmave të Woody Allen- it, – i thashë unë, – nuk di nëse duhet të qaj apo të qesh… Dhe pastaj, pa u menduar fare shtova se do shkruaja diçka për ngjarjen e porsarrëfyer. Ajo më vështroi një çast, si të ishte penduar që ma kishte treguar. Kuptohet, punonim në një mision diplomatik, ku na ndalohej të shprehnim çdo lloj qëndrimi personal mbi gjeopolitikën, qëndrim që mund të binte ndesh me politikën e istitucionit ku punonim. (Ky është rregull për të gjitha organizatat ndërkombëtare.) Gjatë kohës që punoja në atë istitucion nuk më lejohej as të shkruaja nëpër gazeta, kështu që hezitimi i koleges sime ishte në njëfarë mase i përligjur.
Në ditët që erdhën më pas, unë e rrotulloja ndonjëherë fjalën te ngjarja që ajo më rrëfeu, por dukej se kolegia ime rezervohej të më tregonte më shumë detaje për bombardimin. Nuk njiheshim shumë atëherë, ndërsa sot ajo është bërë mikja ime më e mirë. (Ajo tani punon në zyrat e Komisionit Europian në Bruksel, dhe kur e pyeta nëse mund ta përmendja në këtë intervistë, ajo më tha: – Po, mund të më përmendësh, edhe pse unë nuk kam asnjë meritë që ti u tregove e mprehtë dhe transformove në një roman të tërë një anektodë aq surrealiste.)
Gjatë atyre ditëve, diçka brenda meje ziente. Kisha një grishje të madhe të shkruaja për atë ngjarje… një tërheqje fatale mund të them, besoj se u ndodh të gjithe autorëve kjo joshje drejt temave të ndaluara. Ishte një subjekt nga ata të mëdhenjtë, një tragjikomedi ashtu siç është vetë ekzistenca e njeriut.
Por romani ka edhe një tharm tjetër, Déjà vu-në… për të cilin nuk dua të flas shumë në këtë intervistë, prej frikës se mos ia dëmtoj trajtesën artistike.

– Duket se në këtë roman flitet për një botë cinike dhe indiferente… A është romani një reflektim i juaji mbi situatën e sotme globale?

Sigurisht që është një reflektim i imi mbi situatën globale. Besoj se kjo kuptohet që nga titulli ironik: “Terma humanitarë si fjala bombardim”. E si mund të jetë humanitar një bombardim?
Për muaj të tërë unë u vërtita në dilemën, nëse duhej të shkruaja mbi këtë subjekt. Një qëndrim jodiplomatik, për një nëpunëse që punonte në një mision diplomatik do të thoshte telashe. Por tërheqja ishte më e fortë, kështu që fillova të shkruaja, duke i gjetur vetes gjithfarë justifikimesh… si ato të tipit: – Unë mund ta shkruaja njëherë, pastaj edhe mund te mos e botoja fare… Këto jusifikime as mua vetë nuk më bindnin, por më duhej të qetësoja një zë brenda vetes, që më tërhiqte vëmendjen vazhdimisht.
Gjëja më e mirë që më ndodhi më pas, është se në kohën kur e mbarova së shkruari, unë nuk punoja më në një mision diplomatik, kështu që isha e lirë të isha sa të doja jodiplomatike.
Më duhet të theksoj këtu që botimi u mundësua nga Martin Camaj Gesellchaft, në Mynih, Gjermani, dhe unë i falënderoj me mirënjohje drejtuesit e saj që besuan në letërsinë time. Në veçanti përkthyesin Hans Joachim Lanksch, i cili ka bërë shumë për letërsinë shqiptare dhe gjithashtu falënderoj zonjën Erika Camaj, bashkëshorten e Martin Camajt. Martin Camaj ishte një poet fare jashtë klaneve letrare shqiptare, dhe duket sikur, që andej nga përjetësia e tij skrupuloze, ai ështe duke i ndihmuar joklanorët e tjerë.
Ju thatë se flitet për një botë cinike. Mund t’ju them se nuk ka vetëm cinizëm në këtë roman, subjekti tjetër i tij ka një histori interesante dashurie, të bukur, ashtu siç janë të gjitha dashuritë e idealistëve.

– Ku ndryshon “Terma humanitarë si fjala bombardim”, nga “Bulevardi i Yjeve”?

Romani “Bulevardi i Yjeve” është i gjithi një fiction, kur e shkrova, unë nuk e dija si ishte një çmendinë, ndërsa “Terma humanitarë si fjala bombardim” është një fiction i ndërtuar mbi një ngjarje të vërtetë, pasi bombardimi ka ndodhur në realitet. (Për hir të fiction-it e kam zhvendosur ngjarjen në Afrikë.)
Personazhi i romanit te dytë, punon në një istitucion ndërkombëtar. Pra, unë e njoh mirë skenën në të cilën kam vendosur ngjarjen, njoh mirë edhe nacionalizmat pikante që ngrenë krye brenda një misioni shumëkombësh, që sfondi i përmbajtur europian i të cilit përpiqet pa rezultat t’i sheshojë. Në roman ato janë pjesët më groteske e më ngacmuese.
Në romanin “Bulevardi i Yjeve” unë nuk jam përzier emocionalisht me personazhet, kam mbajtur një qëndrim të ftohtë, gati të pamëshirshëm (por të domosdoshëm), madje mund të them se shumë lexues zhgënjeheshin kur u përgjigjesha se unë nuk isha asnjë nga personazhet e “Bulevardit të Yjeve”. Ata donin të më shihnin mua patjetër në një nga personazhet e tij. Ndërkohë që në lidhje me romanin “Terma humanitarë si fjala bombardim”, mund t’iu them lexuesve të mi se mund të më gjejnë te personazhi kryesor H.. Jemi shumë të ngjashëm unë dhe H.-ja.
Në letërsi autori mund të jetë ose mund të mos jetë në një personazh. Nuk ka ndonjë kusht për këtë. Autori është si një stilist, gjatë gjithë kohës i duhet “të luajë” me aksesorët, p.sh, ti mund t’i shkulësh zemrën një sentimentali bie fjala, dhe t’ia qepësh atë “një njeriu prej bore”… e zemra mund t’i rrijë për bukuri, pasi ngjyra e saj mund t’i shkojë edhe me shallin “njeriut prej bore”… E gjithë kjo varet nga “qepja”, se sa mjeshtërore është ajo.
Kur e pyetën Floberin se kush ishte Madamë Bovaria, ai u përgjigj: – Madamë Bovaria jam unë!
Personazhi im H., i cili është një nëpunes humanitar, dëshmitar i bombardimit tragjikomik, kërkon të shkruajë një artikull në “The New York Times” për të denoncuar masakrën, dhe unë i kam përcjellë (apo “qepur”) atij gjithë dilemat e mia, nëse duhej ta shkruaja apo jo këtë roman. As ai nuk e ka të lehte e as unë… por të dy arrijmë ta shkruajmë; unë romanin dhe ai artikullin…

– Pse duhet të lexohet romani “Terma humanitarë si fjala bombardim”? Çfarë do të gjejë lexuesi aty?

Kjo është një pyetje shumë e vështirë, e cila më kujton ato pyetjet që të bëjnë gjatë intervistave të punës: – Më thuaj, përse duhet të të punësoj?
Unë zakonisht përgjigjem me një batutë të tillë: – Edhe unë e pyes veten përse duhet të më punësoni… Pastaj i kërkoj me mirësjellje intervistuesit të kalojë në një pyetje tjetër, sepse një pyetje e tillë të deyron t’i bësh marketing vetes… dhe mua më duket e tmerrshme të filloj të flas mirë për veten.
Nuk më pelqen marketingu, aq më pak ai i tipit “I can fly to the moon”. Më duket një nga gjërat e shumta të pahijshme të kapitalizmit. Kështu që, shumë kortezisht, do t’ju kërkoja edhe juve të kaloni në pyetjen tjetër…

– Kujt do t’i “ngecë në fyt” ky roman?

Nuk di, nuk e kam shkruar me qëllimin që t’i ngecë në fyt ndokujt, por ndoshta mund të mos përtypet mirë prej nëpunësve të organizatave ndërkombëtare, ata të cilët nuk kanë kurrë një mendim për çfarë ndodh përreth tyre.
Kur e shkrova këtë roman, nuk mund të parashikoja që tema do të tingëllonte aq aktuale edhe me bombardimet në Siri. Po si është e mundur të mos kesh asnjë mendim kur sheh në rrënojat e një spitali të bombarduar një foshnjë të vdekur? Epo në djall të qenit politikisht korrekt, unë nuk dua të jem korrekte pra, unë e kam një mendim; romanin tim! Të qenit politikisht korrekt po e merr në qafë botën. Po i bën njerëzit të mos mendojnë.
Ne shqiptarët e kemi patur gjithmonë në krah shtetin më të fuqishëm në botë… dhe kemi një mirënjohje të përligjur ndaj tij. Por, imagjinoni sikur ato që ndodhin tani në Siri, të ndodhnin në Shqipëri? Përfytyroni sikur, pasi të na bombardonin mirë e mirë, shtetet fqinje të na mbyllnin edhe kufijtë. Këtu kuti im i së drejtës çorientohet…
Duket sikur njerëzimi nuk ka evoluar shumë, që në çastin kur, për të luftuar të keqen na duhet të bombardojmë, e me bombardimin vriten dy të këqinj dhe dy milionë të pafajshëm.
Unë shkrova këtë roman, por a bëra mjaftueshëm? Përgjigjja që më jep ndërgjegjja ime kur shoh trupat e fëmijëve të vrarë nën rrënoja, është “Jo!”… pastaj dorëzohem dhe i them vetes se shkrimtari vetëm këtë “armë” ka në dorë, fjalën…
Për të vazhduar më tej me shkrimtarët nacionalistë? Edhe ata mund të mos ta përtypin një temë të tillë. Ata që laj-thaj i nxjerrin ujë të zi temave me ilirë e pellazgë. Nuk është ndonjë meritë të kesh patur prejardhje “të lavdishme”, mendoj se vetem popujt e paemancipuar mburren me këtë. Them se se ka jetë edhe përtej këtyre temave. Bota do të ishte një vend më i mirë, nëse do ta konsideronim të gjithë globin si shtëpinë tonë.
Edhe me tej, me kritikët e vetëshpallur letrarë, aq qesharakë, të cilët të çpojnë sytë nëpër televizione, e që shkruajnë me gjuhë hartimesh dhe me gabime të tmerrshme drejtshkrimore.
Gjithashtu edhe gazetarët me koeficient përtokë inteligjence, që bëjnë vitrinën e librit duke reklamuar libra të lehtë.
Sigurisht që ky roman kërkon lexues të kultivuar dhe inteligjentë. Unë nuk e kam kompromentuar ndonjëherë artin tim për pará.
Që të jem e qartë me lexuesin e kësaj interviste, unë nuk pres asnjë vlerësim nga maskarada letrare shqiptare. E vetmja dëshirë që kam është që romani të mbërrijë te lexuesi im, vetëm kaq. Gjithçka këtu është e kapur dhe kjo është hera e fundit që botoj. Nuk dua të bëhem pjesë e estradës letrare shqiptare… e këtij palaçollëku që shndrit nga zgjyra, bërrylat dhe mediokriteti.
Me këto që permenda nuk është se i bëra ndonjë shërbim letërsisë së mirë, atë ka kohë që e kanë nxjerrë në ilegalitet, dhe, si të flas, si të mos flas, fondet e Ministrisë së Kulturës do vazhdojnë t’u jepen militantëve dhe injorantëve… Politikanët do vazhdojnë të dalin para kamerave, gjoja sikur i dashurojnë librat dhe sapo të fiken projektorët do t’i hedhin tutje… Ndërsa televizionet, së bashku me gazetaret mendjelehta të vitrinave të librave, do vazhdojnë t’i drejtojnë shikuesit drejt letërsisë mediokre…
Ç’mund të them më? Gjendja eshte alarmante, por aspak serioze.

Botuar në Gazetën “Koha jonë”, dt. 27/10/2016

Një titull i pazakontë… një histori e pazakontë… madje edhe një kopertinë e pazakontë nga Renè Magritte, e cila të fut në një gjendje disi surreale… Dhe një fjalë: “bombardim”, me të cilën aq shumë na janë mësuar veshët këto kohë…

Një roman që i kapërcen hapësirat e temave lokale dhe një qëndrim antikonformist i autores ndaj situatës globale.

Në hyrje të romanit shkruhet se botimi mundësohet nga Martin Camaj Gesellchaft, një shoqatë kulturore në Mynih, Gjermani, e një emër i tillë, duket edhe ai një garanci e konsiderueshme për cilësinë e romanit.

Po sjellim për lexuesit një përmbledhje të fabulës së romanit, shkruar në kopertinën e pasme të tij:

Një nëpunës i një misioni humanitar, në kontinentin Afrikan, bëhet rastësisht dëshmitar i një bombardimi, sa tragjik aq edhe grotesk. Ai kërkon të shkruajë një artikull për gazetën “The New York Times”, menjëherë pas përfundimit të misionit dhe kthimit në qytetin e tij të lindjes; “një qytet mesdhetar që duket sikur jeton i gjithi në një tablo të Monet-së.” Por, ku ta dijë se edhe atje, në qytetin e tij të lindjes, e pret “një tablo e bombarduar”…

Pas romanit “Bulevardi i Yjeve”, “Terma humanitarë si fjala bombardim” është një tjetër titull sarkastik i autores Arlinda Guma, i cili fshikullon dritëshkurtësisë burokratike të organizatave ndërkombëtare në vendet e botës së tretë. Një fiction i ndërtuar mbi një ngjarje të vërtetë, e cila çuditërisht ka kaluar jashtë vëmendjes së opinionit ndërkombëtar. Një fiction që nuk e kursen aspak ironinë dhe humorin e zi, ndaj subjektivizmit të gjeopolitikës globale. Romani përshkohet edhe nga një linjë e dytë, jo më pak e rëndësishme, e cila të mbështjell me një atmosferë delikate, vegullish, mirazhesh të panjohura, “si të dala prej përplasjes së disa epokave me njëra-tjetrën”, që personazhi rreket i pështjelluar t’i deshifrojë… Ndërkohë që, një tjetër vegulli, një dashuri që duket sikur ka marrë një tren që ngurron të niset, e shoqëron atë “me një pikëllim të largët”, që migron edhe në sytë e statujave të qytetit të tij “impresionist”. “Ato mund të mos kishin një gjymtyrë, ndoshta disa, madje mund të mos kishin fare as kokë, por pikëllima do të ishte gjithmonë aty, duke fërgëlluar trazim.” Dy subjekte romanesh në një… dhe një fill i ngrënë prej kohërave, që i mban të lidhur së bashku…“me një shkëlqim humnerash”…

Ndërsa këtu në vijim, një copëz, shkëputur nga romani:

“Lajmet mbi muzeun e Louvre-it nuk kishin të mbaruar. Kësaj radhe, policia kishte arrestuar nj vizitor, “të shqetësuar mendërisht”, i cili kishte tentuar t’i mbulonte sytë me skoç, portretit të Monna Lisës.
Folësja sqaronte se, kur vizitori ishte pyetur në polici, përse kishte dashur ta kryente atë veprim, ai ishte përgjigjur qetësisht se vështrimi i Monna Lisës e shqetësonte.
Dhe nuk e ka pasur krejt gabim, tha me vete H., pastaj u kthye nga djaloshi, ende i turbulluar prej lajmit që sapo kishte dëgjuar. Një shqetësim planetar ndihej ngado… dhe burimi do të ishte, si gjithmonë; një Monna Lisë… apo thjesht një Lisë.”

Një roman për lexues inteligjentë.
Një roman për ata që mendojnë… dhe që nuk lejojnë t’ua manipulojë shijet propaganda mediokre e të ashtuquajturave “institucione letrare”.
Kërkojeni këtë roman…
Ai ju pret në një cep të heshtur të librarisë, i shurdhuar nga marketingu që u bëhet librave përbri tij.

Pra, “Terma humanitarë si fjala bombardim”, një roman për lexues me mendje të bukur…

Nga Edlira Aleksi

Krijova një lidhje të veçantë me ngjarjen dhe personazhet, teksa lexoja romanin “Bulevardi i Yjeve”, të autores Arlinda Guma. Isha me pushime dhe sa herë që e lija librin mënjanë, për të vazhduar me planet dhe angazhimet e ditës, kurioziteti më thërriste të mësoja më shumë për fatin e personazheve të pazakontë të këtij romani.
Gjatë ditës, që kalonte me aktivitete të shumta, kisha një ndjesi se këta njerëz ishin duke më pritur nëpër faqet e romanit, për të vazhduar rrëfimin e historisë së tyre.
Diku kam lexuar se, gjithashtu autorët kanë një marrëdhënie të veçantë me personazhet që krijojnë. Pasi ata ngrenë një galeri ngjarjesh e karakteresh, janë pikërisht këta të fundit, që më pas i drejtojnë autorët nëpër rrugët e veprës së tyre. Ёshtë i njohur episodi i Tolstoit, ndërsa shkruante fundin e romanit “Ana Karenina”. Bashkëshortja e shkrimtarit e gjen atë një ditë, në një gjendje të mjerueshme, pasi personazhi i Anës nuk i bindej, ajo po shkonte drejt shinave dhe ishte e pamundur që t’i jepte romanit një fund të lumtur.
Tek romani “Bulevardi i Yjeve”, krahas ngjarjeve, ajo që të lë mbresë është saktësia e rrëfimit, përshkrimi i detajeve, në dukje të parëndësishme. Kisha vazhdimisht ndjesinë sikur të isha përpara një pasqyre, që reflekton me besnikëri vërtetësinë e imazheve. Një vërtetësi e padeformuar. Sikur të isha përpara një pasqyre të zhveshur nga paragjykimet.
Personazhi i Lorës, e cila i bashkohet grupit të pestëve, ndihmon në plotësimin e ketij dimensioni njerëzor. Lora, aktorja që vizitonte spitalin psikiatrik, në mënyrë që të përgatiste rolin e saj, për dramën “Shpirti”, zbulon ngadalë perden e tragjedisë njerëzore, një tragjedie të harruar, të lënë pas dore, tragjedinë e këtyre njerëzve që janë të ngujuar në vuajtjen e tyre dhe që, askush nga ne nuk mund të dijë çfarë është me saktësi.
Më shumë se me fjalë, në këtë roman autorja Arlinda Guma rrëfen me zemër. Libri ka një strukturë në formë pjesëzash të shkurtra, qe plotësojnë mesazhet që përcillen natyrshëm; një ndërthurje historish njerëzore, ku dashuri të mëdha kanë mbetur në një kurth, në ingranazhin e fatit dhe mentalitetit të shoqërisë; dashuri të shtypura, që fermentohen brenda shpirtit dhe kthehen në një tjetër formë… të trishtë e të dhimbshme… deri edhe në një shqetësim nervor…
“Dhe kur beson se e shtrëngon lumturinë/ ai e shkërmoq atë…” – me këto fjalë fillon romani “Bulevardi i Yjeve”.
Nëpërmjet përshkrimit autorja të bën pjesë të skenës. Ka kaq shumë fuqi stili i Arlinda Gumës, sa të duket sikur ajo të merr për dore dhe të fut në episod, si në një skenë filmi, në mënyrë që ti të ndihesh se je pjesë e atij fragmenti; ku Lejla dilte në ballkon dhe vërente që atje përballë dikush ishte duke e vështruar përmes errësirës. Shqetësimi i saj për t’u ikur këtyre emocioneve, vetëm për të kuptuar më pas se dashuria nuk mund të shmanget, ajo vjen e të mbërthen si virusi i gripit një mëngjes papritur, ndërkohë që ti kishe bërë plane të tjera për ditën.
Të gjitha këto i gjen në mënyrën se si e vështrojnë botën këto personazhe, në gjestet e tyre, në fjalët… Dhe historia vazhdon shtjellohet më tej, personazhet e ndërlikojnë qëndrimin e tyre, ndaj ngjarjes e vetë njëri-tjetrit. Ata sillen sipas dëshires së tyre, si tek historia e Tolstoit.
Metafora e “dorës me mjegull” në roman, të ngacmon imagjinatën. Përshkrimi i duarve me gishtërinjtë që klithin, edhe në dy pjesëza të tjera… “vajza me duar të buta”, përshkrimi i brengës së personazhit, vetëm nëpërmjet lëvizjeve të duarve, më kujtoi muralen e një kishe, pikturuar nga Leonardo da Vinci, e cila titullohet “Darka e fundit”, ku Jezusi u thotë dishepujve se njëri prej tyre do ta tradhtojë pa kaluar mbrëmja dhe të gjithë dishepujt e pyesin një nga një: “Mos jam unë? “Mos jam unë, Zoti im?”. Një detaj i fuqishëm i pikturës janë pëllëmbet e duarve të Jezusit që shprehin trishtim (njëlloj si në atë pjesë të romanit)… ato bien ne sy sapo përballesh me pikturën…
Përfytyroj që gjatë procesit të krijimit, autorja t’u thotë personazheve: “Tani duhet të kryeni bukur mbylljen e kësaj historie… ” por në fakt “ata shkojnë drejt fatit te tyre” njëlloj si Ana Karenina drejt shinave, edhe nese kjo do të thotë që t’i thyejnë zemrën autorit, apo edhe lexuesit.
Romani është i ngjeshur në metafora Frojdiane, një nga ato që më ka bërë tepër përshtypje është shqetësimi i Napolonit (pacientit të spitalit psikiatrik) për diejt. Ideja fikse e tij për t’i shqepur copat e bezes rrethore tek bërrylat e xhaketës, meqe ato i dukeshin si diej të rremë. Metafora e diejve të rreme… e një lumturie false, të bërë njësh me rrobat që vesh ai. Diçka që në pavetëdijen e tij e turbullon pambarimisht. Një këmbanë alarmi që bie përgjatë rrëfimit, se në një shoqëri ku jeta e një njeriu normal është e vështirë dhe plot pengesa absurde, ku liria e tij personale mbahet peng përmes shumë formave, padrejtësish të stërholluara, e si mund të jetë e lehtë për atë kategori njerëzish? Për ata që jetojnë të mbyllur në një spital psikiatrik. Për ata ata që jetojnë një makth të përhershëm. Ashtu siç përjetojmë ne, makthe që zgjasin fare pak gjatë një gjumi të trazuar, ku truri dhe shpirti bie në pavetëdije dhe problemet tona dalin në sipërfaqe, ku imazhet ngatërrohen e përmbysin trurin… ndërkohë që tek këta njerëz, kjo është një e përditshme. Ёshtë e paimagjinueshme dhimbja dhe ajo që ata mund të përjetojnë.
Një tjetër këndvështrim interesant në roman, është pamundësia e personazheve për t’u vendosur në të njëjtën frekuencë shpirtërore, në një botë ku mungon harmonia. Dashuri të bukura që qëndrojnë fare pranë dhe e kanë të pamundur të finalizohen, sepse jetët e karaktereve janë si dy nota në tonalitete të ndryshme. Kanë kaq shumë barriera shpirtërore këto personazhe, që krijojnë një koracë ndaj dashurisë, në një kohë që, ndoshta dashuria është përgjigjja, ndoshta ajo është shërimi.
“Ёshtë sikur të kaptosh diellin”- lexon diku në një dialog të romanit.
Një histori interesante në roman, është ajo e Lejlës me arkitektin. Një tjetër, po aq interesante, është edhe ajo e kronikanit rozë, me shkrimtaren, autoren e romanit “Kukulla”, mbi të cilin është ndërtuar drama, rolin kryesor të së cilës do ta luajë Lora, studentja e aktrimit.
E para një histori pa shumë fjalë, thuajse e heshtur.
E dyta, ajo e kronikanit rozë dhe Siria Athanasit, e mbështetur tek fjala. A thua se dashuria është në një fjalë dhe ata duhet t’i flasin të gjitha që ta gjejnë? Në të vërtetë, duket se tek këto personazhe u dashuruan fjalët. Kjo më trishtoi si lexuese. Fillova t’i kem shumë për zemër këto dy personazhe dhe e prisja me padurim afrimin e tyre… që në të vërtetë nuk ndodhi…
Në romanin “Bulevardi i Yjeve”, dashuria gjendet kudo, edhe në vendet më të pazakonta, edhe në një spital psikiatrik… Romanca e dy pacientëve të këtij spitali, Klarës dhe Maksit, është aq spontane dhe e natyrshme, por që finalizohet nga një fund brutal…
Studentja e aktrimit, Lora, e cila vizitonte spitalin, dhe Doktor Fritzi; nje enigmë kozmike.
Siria Athanas dhe gazetari konfuz, që egzekutojnë ndjenjat e tyre, ndërsa muzgu përflaket përmbi det.
Atmosfera Shekspiriane e vallëzimit të gruas, së cilës i mbetej melodia në grykë, e që kompozitori nuk mund t’ia rrëmbente… dhe shpirti që përpelitej duke fluturuar fletë nga tavolina… duke rrëzuar karrige nëpër sallë… si të kërkonte edhe ai të ishte pjesë e këtij vallëzimi drite…

Intervistoi Alda Bardhyli

A mund të jetë letërsia autobiografike?

Arlinda Guma: Letërsia mund të jetë gjithçka. Nuk ka rregulla në art. Të vendosësh caqe dhe rregulla në një vepër arti, është sikur t’ia qethësh asaj kokën zero e pastaj ta dërgosh në një shkollë riedukimi. (Mungon aty vetëm një himn naziskinësh.)
Pra, letërsia mund të jetë autobiografike. E gjithë çështja është se, kur merr të shkruash diçka për veten, logjika nuk është e ftohtë. Ёshtë sikur të përpiqesh të mbash ekuilibrin, duke ecur mbi një tel.
Për mendimin tim, letersia autobiografike është një çark për të rënë në diletantizëm. Një kurth, i cili të detyron, ashtu si pa kuptuar, ta pikturosh veten me penelata të ndezura. Duhet një guxim i madh të shkruash për veten. Mua më duket tmerrësisht e vështirë për të gjetur një ekuilibër të shëndetshëm në gjithë këtë. Nuk je i kthjellët. Të duhet edhe një pasqyrë tjetër, e ndryshme nga ajo me të cilën sheh veten çdo mëngjes. Një pasqyrë e ftohtë, e jashtme, disi e shkëputur, e papërfshirë emocionalisht, të cilën, jo të gjithë shkrimtarët arrijnë ta gjejnë.
Ka edhe diçka tjetër në letërsinë autobiografike që mua më step. Të kufizon lirinë e krijimit artistik në vepër, pasi do të të duhet t’i përmbahesh asaj që ka ndodhur në realitet. Nga ana tjetër, ekziston vështirësia që, jo gjithçka e marrë nga realiteti mund të shndërrohet në art. Përndryshe ç’do të na duhej arti?
E pranoj, në realitet mund të gjesh diamante mu në mes të baltës, por nuk mund t’i vendosësh ato, ashtu bruto në një vepër letrare, pa i pastruar, pa i limuar, pa i rregulluar më parë. Pra letërsia autobiografike, për mendimin tim, nuk mund ta kryejë me sukses misionin e saj, pa pak përpunim artistik. Por, ky përpunim, në këtë lloj letërsie, duhet të jetë tejet i ndershëm.

Sa e sheh jetën tënde në atë që shkruan?

Arlinda Guma: Nuk e shoh dhe aq. Në romanin Bulevardi i Yjeve ngjarjet rrotullohen rreth një çmendine dhe unë, kurrë nuk e kam parë nga afër një çmendinë. Nuk e di si është. Shumë njerëz nuk e besojnë këtë. Madje disa kanë arritur deri atje, sa më kanë pyetur se mos kam patur ndonjë të afërm të shtruar në një spital të tillë. U jam përgjigjur se nuk kam patur askënd. Ndoshta ndonjë kusheri me IQ të ulët, edhe mund të kem patur në pemën e familjes, ku i dihet, por një të çmendur nuk kam patur fatin ta kem… (pas kësaj që thashë, gjysma e rrethit fisnor nuk do më flasë me gojë e gjysma tjetër do përpiqet të gjejë kush është ai me IQ të ulët… Duhet një fytyrëz e buzëqeshur këtu.)
Dhe duket se përgjigjja ime nuk ka kënaqur as lexuesit. Ka diçka që më bezdis, disa lexues interesohen më shumë për gossip-in, për jeten private të shkrimtarit, se për veprën e tij. Por nuk është edhe aq faji i lexuesit, media e bombardon atë përditë me lajme thashethemesh rozë, për çdo teshtimë apo gromësimë celebrity-je. Disa blogje janë bërë si ato gratë në një pallat, të ulura nëpër stolat e oborrit, të cilat analizojnë, kush hyri e kush doli. Madje mund të them se ato (gratë), i ruajnë më shumë lartësitë se gazetarët e blogjeve.

Ata shkruajnë libra për mua, në vend që të lexojnë librat e mi, ka shkruar Kundera, tek “Pavdekesia”.

Si lexuese, parapëlqej ta njoh shkrimtarin nga vepra që ka shkruar. Për mua, jeta e shkrimtarit është tërësisht dytësore, e parëndësishme do të thosha. Edhe atëherë kur romani nuk është autobiografik, unë arrij ta njoh shkrimtarin, që nga mënyra si ka ndërtuar një personazh, që nga menyra si ai ka strukturuar veprën, që nga mënyra se sa i lidhur është me të.
Kohët e fundit, lexuesit i është edukuar mania e të kërkuarit të realitetit kudo. Ai e blen librin vetëm nëse aty është shkruar biografia e dikujt, mundësisht e ndokujt që është tepër i mediatizuar, gjë që unë do ta përktheja; e blen librin vetëm nëse aty ka ndonjë thashethem.
Kjo puna e të kërkuarit me çdo kusht realitet në një vepër arti, nuk është vetëm çështje lexuesish. Do të thosha që është çeshtje edhe e një takëmi kritikësh. Po ju jap një shembull; një kritik ankohej në një shkrim, se në librin tim gjente disa dialogje, pak si shumë poetikë e të rafinuar, të cilët nuk ia mbushnin mendjen, pasi personazhet e librit jetonin në provincë. Këto gjëra nuk ndodhin në një provincë, shkruante ai, kur përveç paragjykimit për provincën, shpërfaqte edhe të gjithë mendjeshkurtësinë e tij për të kërkuar realitet në çdo fjalë të romanit tim.
Por një vepër letrare mund të ketë realitet, ashtu, siç mund edhe të mos ketë fare. Nuk ka asnjë rregull për këtë. Vetëm njerëzit mendjembyllur kanë kufizime të tilla perceptimi. (Për fat, unë nuk i marr shumë parasysh, as kritikat vlerësuese dhe as kritikat e tjera, pasi në Shqipëri nuk ka kritikë të besueshme letrare, lëre pastaj; profesionale.)
Për t’u kthyer te pyetja.
Në romanin tim të dytë, që kam mbaruar një vit më parë, ende të pabotuar, kam një personazh, i cili ka shumë qëndrime dhe ide të ngjashme me mua. Por romani nuk është autobiografik. Unë e evitoj të shkruarin për gjëra që më përkasin nga afër, pasi druhem se mos e zbukuroj veten, ashtu siç po aq, druhem se mos i bie asaj në qafë më shume se ç’i takon. E këtu humbet ekuilibri.
Më kujtohet diçka nga koha kur kisha nisur të shkruaja Bulevardin e Yjeve. Gjatë një evenimenti familjar, nëna ime më tha: “Kur do shkruash diçka për familjen tënde?
“Epo… unë nuk ju bëj dot heronj… Po shkrova, do shkruaj ashtu siç jeni me të vërtetë”, ia ktheva.
Ndërhyri im vëlla e tha: “Ç’ia shtin ndërmend të shkruajë? Apo do që të na nxijë fare?”
Qeshëm… dhe nëna ime nuk bëri më pyetje të tilla.
Ishte koha (dhe ende është) kur shkrimtarët shqiptarë e kishin me merak të madh të shkruanin libra për biografinë e familjes së tyre dhe në ato libra, të gjithë dilnin legjendarë, por edhe me biografi aristokrate, me më shumë shërbëtorë, se sa pjestarë të familjes.(!)
Ёshtë kaq groteske e gjithë kjo. Për këtë arsye ua kam frikën penelatave të tilla. Për këtë arsye i largohem vazhdimisht kësaj letërsie.
Por, ndoshta unë e shoh kështu, ngaqë, edhe kur më duhet të hartoj një Curriculum, gjysmat e gjërave që di të bëj, nuk i përmend fare, ndërkohë që me të tjerët ndodh krejt e kunderta; i fryjnë e stërfryjnë, pikërisht ato që nuk dinë të bëjnë.
Unë ndihem më mirë kur e krijoj vetë fabulën dhe nuk e marr të gatshme nga realiteti. Kur e krijoj vetë të gjithë strukturën e veprës. Kur filloj të mbrujt personazhin e parë, kur kuptoj se në ç’paragraf kam filluar ta dua atë personazh. Kur personazhi, pasi e kam jetësuar, fillon të më mësojë mua shumë gjëra që nuk i di.
Por, edhe kur nuk e krijoj vetë, më pëlqen më shumë të rrëfej historitë e të tjerëve, se sa ato të miat.
Jam më e ftohtë dhe besoj, edhe më e drejtë.
Ke konflikt interesi kur shkruan për veten. Duhet ndershmëri… shumë ndershmëri…

http://www.kohajone.com/index.php/kultura/arlinda-guma-maskilizmi-historikisht-i-ka-perjashtuar-grate-nga-podiumet-e-rendesishme

Të mos ta mendosh lexuesin gjatë procesit së të shkruarit është një nga kushtet kryesore që shkrimtarët duhet ta mbajnë në vend të Biblës. Kaq të shenjtë e ka letërsinë që lëvron shkrimtarja Arlinda Guma. Kjo jo për vetëkënaqësinë, që mund të dëshmojmë me bindje të plotë që për autoren do të ish meskine, por si vlerësim për lexuesin, ndjekës besnik të penës së saj. Gazeta Telegrafi pati kënaqësinë të bisedonte me autoren e romanit të suksesshëm “Bulevardi i Yjeve” për tituj të “peshës së rëndë” e bestsellera “pupël”, për feminizmin në letërsi e qarqe artistike dhe maskilizmin mbytës të agallarëve në të. Arlinda citon Thomas Mann­in, i cili thotë se “artisti ka marrë fund sapo bëhet njeri e nis të ndiejë”. Kjo nuk është e “pazakonta” e vetme e shkrimtares anti­konformiste. Kur ta përfundoni së lexuesi intervistën do të pyesni veten: Ç’qe kjo thagmë? Letërsia sipas Arlinda Gumës…

– Në esenë “Filozofia e kompozicionit”, Edgar Allen Poe” përshkruan hap pas hapi procesin e shkrimit të poezisë së tij të mirënjohur “Korbi”. Kjo lloj analize e procesit krijues, sugjeron se të shkruarit, më tepër se frymëzim i atypëratyshëm, apo muzë krijuese, është përllogaritje e vazhdueshme për të arritur efektet e dëshiruara letrare. Po për ju a është kështu?

Nuk do ta quaja përllogaritje. Ёshtë paksa e thatë si fjalë. Nga ana tjetër, kam një armiqësi kronike me fjalën “frymëzim”… por as me fjalën “muzë” nuk i kam punët mirë. Padyshim që është diçka midis të dyjave. Unë do ta quaja “vigjilencë”, “të jesh në gjendje të mbash nën kontroll muzën”. “Të dish ta sundosh atë dhe jo të të sundoje ajo ty”. Që do të thotë; jo gjithçka për të cilën ti e ndien të nevojshme të shkruash, mund të jetë letërsi e mirë.

Po marr një rast tepër banal; ti ke humbur një dashuri dhe je “gjithë lot e qurre”. Të duhet një shami. Do të shkruash për këtë. Le ta marrë vesh bota sa po vuan! Mirë… por kjo gjë lexuesit serioz mund të mos i thotë asgjë, atij kjo mund t’i ngjajë thjesht një përqarje patetike. Ky është rasti më i gabuar për t’u ulur e për të shkruar, mendoj unë.

Thomas Mann, në novelën “Tonio Kröger”, e ka thënë mjaft bukur; “Po e patët me merak të madh atë që doni të thoni, po ju rrahu zemra shpejt për subjektin tuaj, mund të jeni të sigurt për një dështim të plotë. Ndjenja e gjallë dhe e ngrohtë është gjithnjë banale, atë s’ke ku e përdor, dhe vetëm dridhjet, ekstazat e ftohta të sistemit tonë nervor të zvetënuar prej artisti, kanë një karakter estetik. Artisti ka marrë fund sapo bëhet njeri e nis të ndiejë.”

Personazhi i Thomas Mann-it e thotë me një lloj sarkazme dëshpëruese këtë, pasi artisti, dreqi ta marrë, është edhe njeri. Pra i duhet të sakrifikojë njeriun për shkrimtarin. Unë, nuk është se e pohoj me entuziazem, por ama më duhet ta pranoj që ka të drejtë. Poezitë më të këqia janë shkruar nga ndjenjat e vërteta, ka thënë diku Oscar Wilde.

– Cilat janë veprat tuaja më të parapëlqyera në letërsinë shqipe?

Çdo poezi që ka shkruar Frederik Rreshpja, por si të gjithë librat e mirë, ata të tijtë, asnjëherë nuk i gjen nëpër librari. Rreshpja është poeti më brilant e më i jashtëzakonshëm që ka patur Shqipëria, fatkeqësisht me fatin aq tragjik. Në një shkrim në përvjetorin e tij të vdekjes, kur atë nuk e kujtoi askush, e kam quajtur një impresionist, një Monet të fjalës që vizaton me vrajat e shpirtit; me dhimbjet e tij të bukura. Poezia e tij është aq e gjallë, aq e përsosur në imazhe. Atëherë kur e shkrova nuk e dija që Rreshpja adhuronte edhe pikturën. Vonë e kam mësuar këtë dhe kjo shpjegoi shumë tek unë rreth profilit të tij artistik.

Ju gazetarët duhet të bëni diçka që ky poet të njihet më shumë. Ёshtë më e pakta që mund të bëjmë për të. I kemi shume borxhe Rreshpjes; poet dhe njeri. Për të vazhduar më tej me Migjenin. Adhuroj çdo gjë që ka shkruar. Më vjen keq që askush nuk është kujdesur që një shkrimtar kaq tronditës e madhështor si ai të përkthehet në gjuhë të tjera.

“Prilli i thyer”, “Nëpunësi i pallatit të ëndrrave”, “Kronikë në gur”, janë veprat më të përkora të Kadaresë sipas meje. “Prilli i thyer” për mua mbetet vepra më e mirë e tij. “Kronikë në gur” gjithashtu është një prozë e shkëlqyer poetike, ku absurdi është në shkallën më përsosur të tij.

Më pëlqen romani “I humburi” i Fatos Kongolit.

Ylljet Aliçka është mjaft në sintoni me shijet e mia letrare.

Ndërsa dy vargje të Azem Shkrelit nuk më hiqen nga mendja;

Nëse nuk shihemi

Nëse pikëllimi ka mall

Thuaj; u pamë në një përrallë…

– Cili është zhanri letrar në të cilin ju pëlqen të lexoni dhe të shkruani?

Më pëlqen të lexoj dhe të shkruaj romane, por në veçanti, më pëlqen shumë-shumë të shkruaj prozë të shkurtër.

Para disa vjetësh, kur unë shkruaja tregime, lexuesit më thoshin se isha shumë sintetike, ata kërkonin t’i zgjeroja ato që shkruaja, donin të njiheshin pak më shumë me personazhet e mi. Kështu u binda, erdhi dita dhe shkrova një roman, por ama, edhe në atë roman unë kam ruajtur fanatikisht strukturën e tregimeve të mia të shkurtra.

Pra romani për mua nuk është gjë tjetër veçse “një tregim me zorrët jashtë”. Një tregim i tjerrë.

– Në romanin e tij autobiografik “Rrëfim për dashurinë dhe errësirën”, Amos Oz shprehet se ishte pasioni i madh për të lexuarit që e çoi atë tek të shkruarit. A është e vërtetë kjo në çdo rast? A duhet të kesh lexuar shumë dhe ethshëm për t’u bërë shkrimtar?

Në të shumtën e rasteve është e vërtetë. Në fillim vjen dëshira për të lexuar, pastaj vetiu vjen nevoja (theksoj; nevoja, jo dëshira) për të shkruar. Nga kjo përjashtohen ata që fillojnë të lexojnë në moshë te rritur, dhe duan të bëhen me çdo kusht shkrimtarë. Të fillosh të lexosh, bie fjala 15 vjeç, mua më duket tepër vonë.

Për mua shkrimtarët ndahen në dy grupe; në ata që shkruajnë për t’u bërë të famshëm dhe në ata që e ndiejnë të nevojshme të shkruajnë, pa u kokëçarë se si do t’i duket botës ajo që kanë shkruar.

Michel Houellebecq ka thënë se është më bukur të lexosh se të shkruash. E pranoj, ndonjëherë mund të jetë më komode, atëherë kur subjekti nuk ecën, shkrimtari shndërrohet në një përbindësh, thotë Kafka (unë në raste të tilla vizatoj), por kur fjalët të fluturojnë nëpër tastierë, nuk ka ndjesi më të përkorë.

Fëmijë, kam lexuar si një makineri e pandalshme gjithçka që më dilte përpara. Romanin e parë për fëmijë e kam lexuar 6 vjeç, ndërsa atë për të rritur 8 vjeç, ishte romani “Iluzione të humbura” i Balzac-ut, dhe që atëherë, më dukej sikur gjeja ngapak Lysien në të gjithë librat që shfletoja.

Edhe pse në atë moshë nuk kupton shumë nga ajo që lexon, unë mendoj se vepra përpunohet në pavetëdijen tënde prej fëmije, por duhet të kalojnë kohë që ti të bëhesh i vetëdijshëm për rezultatin. Ajo është gjithmonë aty; nën lëkurën tënde të njomë. Asgjë nuk humbet pa u përthithur kur lexon në moshë të vogël.

Janë piketat e “ndërtesës” tënde si njeri. Nga ato varet nëse ti do të bëhesh një ndërtesë e hijshme, apo një karakatinë.

– Nëse do ta rishkruanit romanin tuaj Bulevardi i Yjeve, çfarë do të ndryshonit në të?

Asgjë… Romane si ai të vijnë vetëm njëherë në jetë. Por e pranoj, “Bulevardi i Yjeve” është një roman që kërkon një sy të stërvitur me letërsinë serioze dhe kjo e fundit nuk është asnjëherë e preferuar nga turmat e shijeve komerciale.

– Në botën e cilit romani do të donit të ishit duke jetuar?

Ah, pyetje shumë e bukur! Do të doja të jetoja në atmosferën e romanit që jam duke shkruar, ndoshta mund të kem jetuar, ku i dihet…

Kam rrezikuar shumë me këtë roman. Një studiues francez, i cili lexoi në shqip “Bulevardin e Yjeve”, e quajti “revolucionar”, ndërsa po të lexonte këtë që po shkruaj tani, me siguri do ta quante “një roman anarkist”, pasi ky është edhe më “rebel” se “Bulevardi i Yjeve” nga struktura. Midis të tjerash ky roman ka një atmosferë të bukur. Nuk mendoja se do lidhesha edhe me këtë kaq shumë. Kujtoja se vetëm personazhet e “Bulevardit të Yjeve” gëzonin privilegjin e dashurisë sime të pakushtëzuar.

Edhe në këtë roman, ashtu si në “Bulevardin e Yjeve”, nuk kam bërë asnjë kompromis me komercializmin, dmth.; nuk jam thjeshtuar apo rozëzuar që të kuptohesha apo preferohesha nga turma.

Pak a shumë e kam krijuar lexuesin tim. Ёshtë ai që u rri larg turmave.

– Ekziston një lëvizje feministe në letërsinë shqipe?

Jo, nuk mendoj se ekziston. Por ama kemi “lëvizjen e burrave dërdëngë të zamanit”, fotot e të cilëve na shfaqen në çdo panair, ndërkohë që fotot e shkrimtareve femra janë krejt të përjashtuara. Përgjithësisht, femrat në qarqet artistike (dhe jo vetëm) janë tepër të zëna duke luftuar njëra-tjetrën, në vend që të bashkohen për kauza më fisnike. Nuk kemi sindikata… e as lëvizje feministe…. në letërsi e më gjerë se kaq. (por këtë nuk e them me euforinë me të cilën e thotë kryeministri)

Shikoj në Parlament kur ndonjë grua ngre zërin, burrat e sulmojnë duke i thënë; Je bërë si burrë! Dhe ajo intimidohet disi nga këto goditje të ulëta.

Feminiteti nuk humbet kur ngre zërin, por kur nënshtrohesh. Kur ngre zërin, përkundrazi, ai bëhet më i hijshëm e dinjitoz.

Kam dëgjuar një deputet njëherë, në një emsion ku diskutonte për kuotat e grave (me mendje të vet i dukej se ishte në mbrojte të tyre), i cili thoshte se gratë duhet të jenë në Parlament për të zbutur burrat! Më la me gojë hapur ai njeri. Pra, gjithçka në funksion të burrave!

Gratë nuk duhet të jenë në Parlament për të zbutur burrat! Ata le të zbuten vetë! (Nëse nuk ia arrijnë me forcat e tyre, le të marrin ndonjë arush pellushi e ta vërtisin nëpër duar gjatë seancave…)

Gratë duhet të jenë në Parlament për kauza të mëdha, me të drejta te barabarta, dhe jo me “misone geishash”!

Fola për Parlamentin, ngaqë të gjitha këto pasqyrohen edhe në botën e letrave, pasi edhe shkrimtarët janë pjesë e kësaj shoqërie.

– Nobelistët më së shumti janë meshkuj, ndërsa femrat, më të pakta, si e shpjegoni këtë?

Ka patur dhe ka jo pak shkrimtare të mira nëpër kohëra, por maskilizmi; i drejtpërdrejtë apo i tërthortë, historikisht i ka përjashtuar gratë nga podiumet e rëndësishme. Nëpër epoka gratë janë parë si një mjet argëtimi, që nuk duhet marrë seriozisht.

Po marr një shembull jashtë botës së letrave; Marilyn Monroe-në, e cila ishte një grua mjaft inteligjente, por që mentaliteti shovinist, maskilist, e detyroi qe të ndërtonte atë profilin e koketës mendjelehtë, për të mbijetuar në Hollywood-in e paskrupullt. Ajo koketa, së cilës i valëvitet fustani prej erës dhe i zbulon këmbët, ndërkohë që atje përreth, dhjetra sy të babëzitur zbaviten me pamjen që shpërfaqet. Gjithmonë më është dukur poshtëruese ajo skenë. Nuk i kam gjetur kurrë as grimën më të vogël të bukurisë. Ky ishte caku që maskilizmi i vendoste femrës nëse ajo do të kishte ambicie për të ecur. Por Marilyn Monroe ishte shumë më tepër se kaq. Vetëm se askujt në Hollywood nuk i interesonte brendia e saj. Këtë ajo e kishte kuptuar mjaft mirë. Dhe përpiqej sidoqoftë të ecte brenda hapësirës së saj të cunguar.

Ёshtë ca e trishtë e gjithë kjo, po të mendosh se nuk ka ndryshuar shumë qysh atëherë, maskilizmi vetëm sa është bërë më i fshehur në kohërat moderne.

– Çfarë e ndan letërsinë e mirëfilltë, nga letersia masive? (best-seller-at, librat rozë e të verdhë me subjekte telenovelash)

E ndajnë para së gjithash happy-end-et klishe, ato fundet e stisura, aq banale, ku i miri fiton gjithmonë. Këto klishe i kanë shkaktuar njerëzimit më shumë dëme se bomba atomike. Kur lexojmë ato libra, e mendojmë veten si ai heroi me një fund të mrekullueshëm dhe presim të na ndodhë edhe neve ajo mrekulli. E kur nuk na ndodh, kur jeta na jep disa shpulla pas të cilave e kemi të vështirë të marrim veten, fillojmë të fajësojmë fatin se është i padrejtë…

I miri nuk fiton gjithmonë! Dhe bota është një xhungël e pamëshirshme! Më mirë t’ia themi fëmijës këto, se sa t’i këndojmë broçkulla të kaltra. Më mirë t’i themi; – Ngrihu dhe lëviz! Nga një dështim në tjetrin. Fail again, fail better, thotë Beckett-i. (dështo sërish, dështo më mirë). Ti nuk je as heroi shpatullgjerë dhe as Hirushja që shndërrohet në princeshë. Zotit atje lart do t’i hapej punë me gjithë ata princër e princesha të kaltra, që do të dinin vetëm të dridhnin zinxhirin…

E dyta; letërsinë e mirëfilltë nga ajo masivja e ndan mosbërja e kompromiseve. Të mos e mendosh fare lexuesin kur shkruan. Kjo duhet të jetë në vendin e Biblës për shkrimtarin. Sepse, sado e ndërlikuar, e çmendur, e pakuptueshme, mund të ngjajë një vepër letrare në fillim, kur është e fuqishme, ajo mund të përthithet nga lexuesi përpara se të arrijë të kuptohet. Kur është e fuqishme, ajo mund të t’i shkallmoje caqet, të ta krisë botën, dhe pastaj të bëjë që prej krisjes të rigojë dritë. Kështu fillojnë revolucionet. (Telegraf)

http://revistasaras.al/2015/06/10/nje-buzeqeshje-per-tu-kujtuar/

arlinda

Shkrimtarët e rinj/Arlinda Guma në një rrëfim për kohët që e çuan te letërsia dhe vargjet e Bukovskit

Le ta nisim bisedën me momentin kur e shkruara lind si ndjesi e brendshme… Ju kujtohet?

Më kujtohet vagullt… Duhet të kem qenë në vitin e parë në gjimnaz… (Më herët, në tetëvjeçare, shkruaja hartime për gjimnazistët që nuk dinin të bënin hartime, por kjo nuk llogaritet, pasi nuk më vinte fare si ndjesi e brendshme, por si një bezdi…)

Pra, isha në vit të parë dhe, gjithandej kishte bulëzuar një pranverë e harlisur. Shihja sythet e pemëve gati për të çelur lule dhe mahnitesha, thua se deri atëherë nuk e kisha vënë re që pemët dinin të çelnin ashtu, që ato dinin të bënin art aq të përkorë. (Ku kishin qenë pemët më parë? Ku kisha qenë unë? Me shumë gjasa duke luajtur e duke vrarë gjunjët në oborrin e shkollës.)

E kështu, fillova të shkruaja ndonjë poezi. Gjëja e parë që u binte në sy atyre që i lexonin, ishte fakti që poezitë qenë pa rimë, por aty kishte edhe shumë mendim për një adoleshente në një temë aq pranverore. Pastaj kjo u pasua edhe me një tjetër guxim “idiot”; për t’i botuar ato në një libër. E sa mirë që qëllova me fat që atëherë, askush në familje nuk ma vuri veshin. Nëse poezitë do të qenë botuar, tani do më vinte turp prej tyre. (Familja ime ka qenë e “shkrimtarëve të mbetur në tentativë” meqë ra fjala, mua ndoshta më quanin edhe më pak se aq; “një tentativë, në tentativë”… besoj e keni parasysh kur je më e vogla e shtëpisë… dashuria e pakufi që merr nga të gjithë, shkon gjithmonë në përpjesëtim të zhdrejtë me marrjen seriozisht të unit tënd artistik).

Nga ajo ndjesi të shkruari, tani më ka mbetur diçka që është paksa e vështirë ta përshkruash me fjalë, çdo herë kur ëndrrat duan të më paralajmërojnë për diçka më shfaqen me të gjithë përkorësinë e tyre ato sythe të bardha. (E di, e di, jam e pashpresë, shoh ëndrra të pasofistikuara, njëlloj si personazhi i Begninit te filmi “Tigri dhe Dëbora”, jo si ato të sofistikuarat që shihte kolegu i tij… Edhe pse po ta mendosh mirë, nuk ka sofistikim më të madh se simbolika e atyre sythave. Nuk ka sofistikim më të madh se vetë natyra).

Më pas, kam shkruar ndonjë tregim apo poezi aty-këtu, por, e thënë pa shumë diplomaci, nuk kam ndonjë mendim të lartë për poezitë e mia, edhe pse ndjekësit e mi në blog, si dhe në faqen si autore, i pëlqejnë këto poezi. Mua më duket vetja më mirë në prozë. Më tej, në poezi më tepër kam sfiduar veten, pasi disa poetë më theksonin vazhdimisht se poezia ime kishte tepër mendim. Asnjëherë nuk e kam kuptuar se ç’dëm i sjell poezisë mendimi… Të them të drejtën, nuk e duroj dot poezinë budallaqe, atë fluturaken që nuk të lë asgjë nëpër mend kur e mbaron së lexuari.

E ja, kështu, ata poetë më ngulitën në mendje idenë se poezitë e mia janë më inteligjente seç duhet, dhe, unë e besova se nuk di të shkruaj poezi….

Si ndryshon ky proces kur vendos të shkruash librin e parë…. Si ndodhi te ju?

Përpara se të filloja të shkruaja romanin “Bulevardi i Yjeve”, unë kisha shkruar tregime, aq sa do mjaftonin të botoja një përmbledhje me to. Gjithashtu, ato kohë kisha filluar të botoja edhe artikuj në shtyp. Dhe kisha lënë përgjysmë dy romane që i kisha nisur në intervale të ndryshme kohore, pasi kishin filluar të më mërzisnin. Pra, nuk isha fare e pafamiljarizuar me termin “roman” kur nisa “Bulevardin e Yjeve”.

Ka qenë një ditë e bukur tetori kur më erdhi ndër mend gjetja e romanit. Tharmi dhe gjithçka tjetër m’u përvijua nëpër tru me një shpejtësi të pazakontë. (Sa më shumë të përpiqesh të shpjegosh këtë proces, aq më shumë do t’i largohesh përshkrimit të tij të saktë.) E gjithë struktura, fillimi, zhvillimi dhe mbyllja e romanit më erdhën ashtu; aq pashpjegueshëm, saqë përgjatë gjithë ditës kisha një entuziazëm të pazakontë. E kuptova që atë ditë, ende pa u ulur ta shkruaja që do të dilte një libër i mirë, dhe në vazhdim, nuk bëra asnjë kompromis me komercializmin.

Keni zgjedhur të bëni takimin e parë me lexuesin me një sprovë të vështirë, siç është romani, kur e keni shkruar “Bulevardin e Yjeve”? Sa kohë ju është dashur ta ndërtoni historinë?

“Bulevardin e Yjeve” kam nisur ta shkruaj në tetor të vitit 2008… por atëherë, pak muaj më vonë, kam qenë edhe e përfshirë me shkrime në një gazetë. Ishim një grup idealistësh atëherë, që kishim bashkëthemeluar një gazetë dhe unë kontribuoja edhe atje me artikuj.

Nuk më është dashur shumë kohë për të ndërtuar ngjarjen e romanit, ajo më erdhi papritur dhe gjithçka u ndriçua, por më është dashur kohë të mendohem shumë për teknikën, për mënyrën se si do ta përcillja këtë ngjarje, pasi nuk doja t’u përmbahesha atyre formave të romanit të zakonshëm. Doja të ndërtoja diçka ndryshe. Doja të thyeja rregullat. Doja të isha e lirë.

Përfytyroni një dhomë, brenda së cilës janë disa kamera, dhe çdonjëra prej tyre zbulon një anë të re të ngjarjes, pikërisht atë anë që kamera tjetër nuk e ka kapur. Dhe të gjitha këto pamje të reja, ndërtojnë, në një strukturë fare të pazakontë “Bulevardin e Yjeve”.

Librin e përfundova në tetor të vitit 2012. Dhe botimi erdhi dy vite më vonë…

Ç’ndodh me shkrimtarin kur përfundon një libër? Nis menjëherë të shkruajë të dytin? Apo… me ju çfarë ka ndodhur?

Ka subjekte romanesh që flenë prej vitesh brenda në të pandërgjegjshmen e shkrimtarit, dhe duhet të vijë koha e duhur që ato të shndërohen në romane. Ndonjëherë kjo kohë nuk vjen kurrë, pasi koha biologjike e shkrimtarit nuk përputhet dhe aq me kohën e veprave të tij. Sidoqoftë, kur kjo kohë mbërrin, mund të ndodhë të mbërrijë edhe pas dhjetë vitesh, njëzetë, tridhjetë…

Pasi mbarova së shkruari “Bulevardin e Yjeve” në vitin 2012, dhe pas dy vjetësh përpjekje për ta botuar sa në njërën shtëpi botuese në tjetrën, botueset e të cilave ishin të gjitha femra që më hidhnin ca vështrime paragjykuese, të padurueshme që në takimin e parë (çështje femërore, nga ato të rëndomtat, aq të mërzitshme e të parashikueshme…. në Shqipëri duhen krijuar disa shoqata për të zbutur armiqësinë e egër brenda llojit), në 26 mars të vitit 2014, nja dy javë pasi mora miratimin nga shtëpia botuese për botimin e “Bulevardit të Yjeve”, fillova të shkruaja romanin e dytë. Ky roman i dytë erdhi vërtet si një nevojë për të shkruar. Edhe pse subjekti flinte tek unë gjashtë vite më parë në formën e një poezie të shkurtër, mbrujtur pikërisht në kohën kur mbrujta edhe “Bulevardin e Yjeve”. Viti 2008 ka qenë periudha më produktive e jetës sime. Ndoshta sepse isha më e motivuar. Ndoshta sepse atëherë ende nuk i njihja mënyrat me të cilat të sabotojnë nëse nuk je pjesë e ndonjë klani delirantësh. Romani që po shkruaj ka një titull tejet provokativ, dhe një personazh kryesor me qëndrime gjeopolitike, thuajse të angazhuara. Përgjatë gjithë kohës ndërsa shkruaja, kisha atë frikën në zemër nëse do të dilte aq i përkorë sa “Bulevardi i Yjeve”, por tani jam drejt dy-tre kapitujve të fundit dhe më duket se e kam ruajtur atë nivel. Të them të drejtën trishtohem që po e mbaroj. Dua të zgjasë sa më shumë procesi i të shkruarit të tij. Kur shkruan atë fjalën fund, të kaplon një boshllëk i madh, aq më tepër kur ia dërgon ndonjë shtëpie botuese krejtësisht të painteresuar për cilësinë, dhe krejtësisht të babëzitur për fitim. Ёshtë njëlloj sikur të japësh beben për adoptim. Dhe të shumtën e rasteve adoptuesja në fjalë, qëllon të mos ta kuptojë dot temperamentin e bebes tënde.

– Çfarë është letërsia për Arlindën?

Në periudha të ndryshme të jetës ka qenë diçka kryekëput e ndryshme. Në tetëvjeçare ka qenë bezdi, në gjimnaz diçka e paformësuar, të cilën ende nuk mund ta quaja një domosdoshmëri, diçka që edhe më kompleksonte pakëz (nuk kam komplekse të flas për komplekset e mia J…). Në të vërtetë, unë kam dashur të bëhesha piktore, më pëlqente shumë të vizatoja. Nëna ime nga ana tjetër, më këshillonte të mos lexoja aq shumë, ajo frigohej se përhumbja e tepërt mbi libra nuk do t’i bënte mirë shëndetit tim, por dhe me vizatimet e mia ajo nuk i kishte punët mirë, kishte frikë se nuk po u përkushtohesha mësimeve. Nëna ime kishte një version pragmatist për mirëqenien time. Ajo mendonte se fitimtarët në këtë botë janë individët egoistë dhe lumturisht mediokër… E kishte kuptuar këtë edhe pse nuk e kishte lexuar Niçen.

Ndërsa tani mund të them se e ndiej vërtet të nevojshme të shkruaj. Ndjesinë që merr ndërsa je duke shkruar, nuk e merr as kur merr në dorë kopjen e parë të romanit, as kur të përmendin nëpër media (nuk të bëjnë kamerat shkrimtar!) dhe as ku dëgjon përshtypjet e lexuesve.

Më ndodh shpesh që pas kaq shumë pengesave, të zemërohem me letërsinë. I hakërrehem asaj që do ta lë përgjithmonë. Por kthehem gjithmonë tek ajo si fëmija plëngprishës.

Më thoni poezinë më të bukur që ju vjen ndër mendje

“A smile to rember”. (Një buzëqeshje për t’u kujtuar), e Bukowski-t. Ёshtë e pamundur të mos ta duash këtë autor, pasi lexon këtë poezi.

Bukovski është shkrimtari më i keqkuptuar në Shqipëri, ndoshta pikërisht se shumë prej shqiptarëve nuk e kanë lexuar ende këtë poezi.

– Nëse ka një libër që do të doje ta shkruaje ti… cili është?

E di që do të tingëllojë e çuditshme, një ide fare e çmendur, por do të doja të shkruaja një libër për Betejën e Termopileve. Një libër për treqind spartanët. Në të gjithë filmat artistikë kushtuar kësaj ngjarjeje ka një adhurim të veçantë për Leonidhën dhe treqind ushtarët e tij që dhanë jetën në këtë betejë. Ka një adhurim deri në një habi absurde, për madhështinë e tyre. Një adhurim për sakrifikimin e tyre të pashembullt, ndenjën e përkushtimit ndaj detyrës, përballjen frontale me armikun, por askund, ose rrallë më qëllon të lexoj apo të dëgjoj që spartanët erdhën në Greqi nga territoret e Shqipërisë së Jugut. Atje ku ende sot, pleqtë e moçëm e përdorin këtë fjalë “spartan” për ndonjë djalosh të fortë fizikisht. Më ka mrekulluar gjithmonë fakti që në Spartë, gratë kishin një status për t’u admiruar. Edukimi dhe shkollimi i grave ishte parësor për spartanët. Diçka fort e natyrshme që jehon nga largësia edhe në ditët e sotme në jug të Shqipërisë. Po aq sa më magjeps edhe fakti që spartanëve u mësohej nëpër shkolla se si të qenë lakonikë. Pra spartanët nuk ishin vetëm një përsosmëri fizike, por edhe një përsosmëri intelektuale. Janë të shumëdiskutuara mënyrat e tyre të jetesës, të qëndruarit nëpër çadra lufte etj., por këtë mënyrë jetese atyre ua imponuan pushtimet dhe masakrat e shumta, kështu e vetmja mënyrë për të rrojtur me dinjitet ishte “to stand and fight”.

E gjithë Europa, e gjithë bota përpiqet t’i rrisë sot fëmijët me vlerat dhe principet e atyre treqind ushtarëve që dhanë jetën atje në fushëbetejë, ndërsa grekët qenë duke u tërhequr. Dimë që më tej grekët, me dredhi, i tërhoqën persët diku në një gji dhe i sulmuan, por kjo ngjarje nuk ka hyrë në histori aq sa ka hyrë Beteja e Termopileve. Sepse dredhitë, mbeten dredhi… Dredhitë, nuk kanë asgjë të madhërishme.

Principet e Betejës së Termopileve janë bërë sot shtylla kurrizore e munguar e shoqërisë kapitaliste ku jetojmë. Dhe e gjithë ajo madhështi është paksa pjesë edhe e jona; besa, mosnënshtrimi, përballja me armikun, janë tepër të njohura për kombin tonë. Kjo madhështi ka nevojë të ngacmohet dhe të dalë nga përgjumja, ajo fle në ADN-në tonë të largët.

Bota do t’ishte e varfër pa principet e treqind spartanëve.

Fati i treqind spartanëve, të vetmuar atje në fushë-betejë, ndoqi më pas Shqipërinë në vitet e izolimit komunist, ndërsa bota, njëlloj nuk deshi t’ia dinte. Edhe sot e kësaj dite Shqipëria më duket ende e vetmuar si atje në fushën e Termopileve, duke luftuar e duke ngrënë veten, në përpjekje për të gjetur identitetin e saj, shpesh në drejtime krejt të dyshimta.

Do të doja të shkruaja një libër të tillë, krejt të pazakontë, krejt modern për një temë antikiteti, por nuk di nëse do më mjaftojë koha, më saktë; “nuk di nëse do më mjaftojë jeta” për të kryer hulumtime dhe shfletime detajesh historike, që unë nuk i kam dhe aq me dëshirë, për shkakun se romanet historike ta kufizojnë lirinë e krijimit artistik në vepër.

Në Shqipërinë e mbipolitizuar, ekziston një mendësi paradoksale se vetëm politikanët dhe drejtuesit e show-ve politike dinë të shkruajnë. Kuptohet pse; ata kanë në dispozicion një shpurë me kamera që u shkojnë nga pas, edhe kur ata shkojnë në tualet. Në Shqipërinë e mbipolitizuar nuk promovohet modeli i një njeriu që ngrihet me mënyra të pastra. Vlerën e kanë përzënë me shkelma, apo bërë shuk në ndonjë qoshk.

E në gjithë këtë paradoks, tejet primitiv e maskilist, edhe unë kam joavantazhin e madh për faktin e të qenët femër. Autorëve të gjinisë tjetër u duket se po u futesh në “territorin e tyre” kur një autore femër trajton tema “të rënda”. Sepse këtu mendohet rëndom se autoret femra duhet të shkruajnë vetëm romane për melodrama sensuale…

Më ka bërë përshtypje fakti që shumë lexues të “Bulevardit të Yjeve” më thonë pasi e lexojnë; – Habitem se si një autore femër ka arritur të shkruajë një roman me një temë kaq të vështirë!… Ata e shqiptojnë fjalën “femër” si të jetë një handikap! Ndonjëherë unë i lë pa përgjigje, e ndonjëherë u them me shumë takt se jam kujdesur që lexuesi të dallojë një autor “androgjen” në romanin tim.

Them se kur të fillojmë t’i gjykojmë njerëzit (pse jo, edhe shkrimtarët) nga veprat e tyre, dhe jo nga gjinia apo ngjyra e syve, atëherë po që do të themi se kemi filluar të emancipohemi…

Intervistoi Blerona Jakupi.

– Ç’mund të na thuash për veten?

Në vend të të dhënave po ju jap një përshkrim që i kam bërë vetes në një rubrikë që kam patur përpara dy vitesh në një gazetë;

“U liroj vendin të moshuarve në autobuz.
Në shkollë shkoja me thonj të prerë dhe shami të papërdorur (për emergjenca qenë mëngët).
I kam shpëtuar jetën një maceje që i kish mbetur koka në një kuti turshish. S’pëlqej Justin Bieber.
I heq kapelen Nina Simone-s. (Nëse nuk e kam një kapele, e gjej një, e vendos, pastaj e heq.)
Kam patur një qen që më shoqëronte deri në shkollë.
Asnjë master të mbaruar në Afganistan!”

– Pse shkruani? Çdo të thotë për ju të shkruash?

Hëm… përse shkruaj… Sikur ta dija… Sikur një përgjigje e thatë të mjaftonte për të hedhur dritë mbi këtë proces; sa të lartësuar aq edhe torturues. Nga të gjitha ato të ashtuquajtura “talente” që shfaqja në adoleshencë, të shkruarit e radhisja ndër “talentet” më të mërzitshme. Unë vizatoja, kisha një vesh të mprehtë muzike dhe recitoja mjaft mirë sipas profesionistëve. Por kur profesori i letërsisë në gjimnaz më ngrinte në dërrasë për të lexuar hartimin që kisha shkruar, edhe më trazovaçi i klasës pushonte se bëri zhurmë, dhe ndërsa unë lexoja, më shikonte me ca sy si të perënduar. Vëmendja e trazovaçit ishte një lloj testi, në mos për ato që shkruaja, për mënyrën se si i interpretoja ato që shkruaja, për mënyrën se si mund të depërtojë arti te një njeri i zakonshëm… (kjo po të kesh parasysh që trazovaçi bënte zhurmë edhe atëherë kur profesori shpjegonte)
Në të vërtetë, kam qenë gjithmonë e ndërgjegjshme në lidhje me të shkruarin, por nuk ishte ndonjë kënaqësi e madhe ky ndërgjegjësim, përkundrazi; kur isha në tetëvjeçare, më ishte kthyer në një bezdi të madhe, pasi kushëriri im që ishte në gjimnaz më kërkonte gjithmonë t’i shkruaja hartime. Por kjo nuk ishte e gjitha, kur kushëriri filloi të merrte nota të mira me hartimet që i shkruante një fëmijë (d.m.th unë), vërshoi e gjithë klasa e tij për të më kërkuar hartime. U bezdisa aq shumë nga ky proces, sa fillova të shkruaja kot, në mënyrë që ata të merrnin nota të këqia e të mos më kërkonin me favore të tilla, por ata, çuditërisht, vazhdonin të merrnin nota të mira me ato që unë i quaja “paçavure”. E kështu, një ditë të bukur më kapi nëndrejtori ndërsa i rebelohesha një djaloshi, duke iu stërbetuar që ajo do të ishte hera e fundit që po i bëja hartimin. Si shkoi më tej? Më mirë të mos ta përmend… Por, ku e kishim fjalen?…

– Pos të shkruarit, me çfarë preferoni të mbushni zbrazëtinë e jetës?

Sikur të kisha fatin të kisha një vilë private, do të merresha me kopshtari. Më pëlqen shumë të mbjell pemë e lule, e të kujdesem për to. Në pamundësi të këtij luksi (nuk jam politikane për ta patur një të tillë); lexoj, dëgjoj muzikë, shkruaj, vizatoj ndonjëherë, ulem te bari i preferuar. Nuk më kujtohet çfarë bëj tjetër…

– Çfarë lloj librash preferoni të lexoni?

Gjithçka… me përjashtim të best-sellareve…

– Shkrimtari juaj i preferuar dhe vepra që ju ka bërë ta lexoni më shumë se dy herë?

Kam shume shkrimtarë të preferuar. Një ndër ta, shumë i dashur për mua është John Fante me “Pyesni pluhurin”. Humori mistik i Kafka-s gjithashtu ka patur mjaft ndikim tek unë ndërsa shkruaja romanin “Bulevardi i Yjeve”. Adhuroj Heinrich Böll, (gjermanët në përgjithësi), amerikanin Kurt Vonnegut, Salinger-in gjithashtu, anglezin Jerome K. Jerome, francezët si; Michel Houellebecq. Nuk ngopem se rilexuari tregimet e Maupassant-it. Me atë pak frëngjishte që di përpiqem të lexoj ndonjë poet në frëngjisht si; Louis Aragon, i cili m’është shumë i dashur, po kështu; Jacques Prévert, Paul Eluard, e ndonjë tjetër.
Kadarenë e kam lexuar më shumë se pesë herë. Them se ai, bashkë me Balzac-un dhe Zweig-un kanë qenë shkolla ime. Çuditërisht Kadarenë e akuzojnë se nuk ka shtyllë kurrizore, por, ai mua më ka ndihmuar pikërisht të ndërtoj një të tillë, d.m.th të ndërtoj një shtyllë kurrizore, pikërisht atëherë kur atdheut tim po i shkërmoqej palca çdo ditë nga pak. Përveç kësaj, edhe pse në një kohë tjetër, fëmijëria ime ka patur një sfond të ngjashem me atë të fëmijërisë së Kadaresë.

– Çfarë ju frikëson më tepër?

Vdekja… Kur kam qenë fëmijë, ka patur shumë të moshuar përqark meje, dhe të gjithë, nuk kishte ditë që të mos e përmendnin vdekjen. Ata çoheshin në mëngjes; do pinin kafe turke me pak vdekje përsipër, bënin gjumin e drekës, do çoheshin të hanin zemër e përsëri vdekja do t’u “ndrinte syte”, diku e pranishme në një cep… E kështu të gjitha vaktet. Në darkë vdekja do t’i vinte në gjumë, pastaj do te ikte të bënte sikur flinte edhe ajo, kur në të vërtetë i përgjonte dhe ruante një çast të volitshëem që ata të humbnin vigjilencën.
Kur isha pesë vjeç mësova që edhe unë do vdisja një ditë të largët, shumë të largët. Nuk më pëlqeu fare kjo gjë dhe largësia e asaj dite nuk më ngushëlloi aspak. Kështu fillova të vërtitesha nëpër shtëpi se si t’i gjeja një zgjidhje këtij problemi. Çdo problem e ka një zgjidhje, më kishin mësuar të rriturit, edukatorja gjithashtu. Ajo ishte një grua mjaft e hijshme, me një kapele të pakohë në kokë. Siç thashë, fillova të vërtitesha nëpër shtëpi duke pyetur veten pse njerëzimi e kishte lënë kaq pas dore këtë problem. Njerëzimi duhet të bëjë diçka dreqi ta hajë, mendoja me vete. Dhe më në fund ia gjeta zgjidhjen. Derisa të rritesha unë shkencëtarët me siguri do të kishin shpikur ndonjë ilaç që ta zhduknin vdekjen. M’u duk sikur hoqa një barrë të madhe kur e mendova këtë thagmë dhe, ika të luaja me shoqet. Pastaj, sa hap e mbyll sytë u rrita, por shkencëtarët ende nuk kishin shpikur gjë. (se ç’kishin bërë gjithë ato kohë, këtë nuk e mësova kurrë)
Megjithatë nuk jam dorëzuar. Ku i dihet se në ç’mënyrë të vjen pavdekësia, një nga ato është të lësh një vepër të mirë për njerëzit. Pak rëndësi ka nëse është një libër, një urë, një shkollë, një pikturë, një sonet.

– Çfarë ju jep forcë?

Forcë më jep pabesia, sulmet e ulëta… të cilat së fundmi janë shtuar shumë. Mendoj se do isha mjaft “kompatibël” po të kisha jetuar ne shekullin e shtatëmbëdhjetë-tetëmbëdhjetë, apo edhe me herët. Kam kuptuar diçka nga vetja, edhe atëherë kur dikush më sulmon pabesisht, unë i ruaj lartësitë kur kundërpërgjigjem, si të them, i ruaj disa rregulla nderi, si përshembull ato rregullat që respektojnë dy vetë kur bëjnë duel. Kurrë nuk “qëlloj” pas krahëve. Kjo duket paksa jashtë kohe në epokën tonë kapitaliste, ku askush nuk kursen asgjë, por ja që kjo jam. Më pëlqen të fitoj pastër. Pa goditje të ulëta.

– Gjëja më e bukur që të ka dhuruar jeta?

Jeta më dhuroi një fëmijëri të lumtur. Shumë të lumtur, si të donte të më përgatiste për atë që do të vinte më pas. Fëmijëria ime ka patur një diell të bukur e të gëzueshëm, shumë ngjyra e aroma, dhe një qiell të kthjellët. Por mbaroi shumë shpejt. Përpara kohe do thosha. Në klasë të pestë isha bërë e gjatë 1 metër e shtatëdhjetë centimetra, dhe të gjithë filluan të më shihnin si një të rritur, kur në të vërtetë isha vetëm “një fëmijë i gjatë”. Kështu filluan andrallat e adoleshencës. Ёshtë interesant fakti, se sa më e bukur bëhet ajo periudhë e jetës, aq e pandërgjegjësuar je ti për këtë bukuri, dhe gjithçka e përjeton si një shqetësim, kaos, ankth.

– Arlinda Guma është nga ato qe i nënshtrohen fatit, apo nga ato që luftojnë për të arritur të tyren?

Kur shihnim filmin “Mësonjëtorja”, nëna ime më krahasonte gjithmonë me atë vajzën e Stefan Bardhit që nuk gjunjëzohej përpara priftit. Nëna ime e quante difektin tim më të madh këtë. Thoshte se krenaria është një aksesor i mbrapshtë për të qenë e palumtur në jetë, të cilës, unë me çdo kusht duhej t’i jepja duart. Por, le ta themi pa shumë diplomaci, unë asaj nuk ia dhashë duart asnjëherë, m’është shumë organike e tepër e shtrenjtë. E kështu kanë kaluar kohë dhe unë ende nuk kam mësuar si të gjunjëzohem si ajo vajza te filmi… Kjo ka koston e saj, të lë vraja e lëndime gjithandej, por nuk bëj dot ndryshe… Një fjalë e urtë thotë; “Mëso të përkulesh, është më mirë se të thyhesh…”, por unë, po u përkula thyhem…

– Për çfarë mendoni më tepër kur jeni vetëm?

Që jeta është shumë e shkurtër dhe unë nuk do të kem kohë t’i shkruaj të gjitha subjektet e romaneve që kam në kokë… Ato gumëzhijnë të shqetësuara dhe më dhimbsen aq shumë, nuk dua t’i mbys… Mendoj gjithashtu për ndonjë çast të bukur që kam kaluar, kujtesa ime e thërret sërish. Mendoj për ngjyra, aroma, drita, për njerëzit që kanë shenjuar jetën time… miqte… Ndonjëherë madje, e kap veten duke buzëqeshur lehtë, dhe kjo është prova më e mirë për rëndësinë që kanë patur apo kanë ata në jetën time.

– Sa kohë u desh për të nxjerrë në dritë “Bulevardin e Yjeve?

Katër vite për ta shkruar dhe dy vite për ta botuar. Une i redaktoj vetë ato që shkruaj, e si rrjedhojë më marrin kohë. Ndonjëherë korrektuesit qëllojnë fare te papërgjegjshëm dhe me një kulturë gjuhësore të cunguar. Si të them; më del tym nga veshët kur unë, pas katër vitesh pune, dorëzoj një roman dhe korrektorja, meqe shikon telenovela turke, më zëvëndëson një fjalë shqipe, me një fjalë turke, një nga ato fjalët shqipe që unë e kam qëmtuar me aq kujdes nga shqipja e vjetër përpara pushtimit osman. E kështu për të evituar gjithë këtë idiotësi, i bëj të gjitha vetë. Ёshtë e stërmundimtë dhe të merr shumë kohë, pasi këtu nuk ka asnjë kod nderi, nuk ke ku ta kërkosh të drejtën, të gjithë punojnë me mentalitet të fortësh e nuk respektohet fare e drejta e autorit.

– Pse pikërisht “Bulevardi i Yjeve?

Ngjarjet e romanit zhvillohen në një spital psikiatrik, në këtë spital pacientët e tij ëndërrojnë të kenë një yll në oborrin e spitalit, njëlloj si ato yjet e njerëzve të famshëm në Bulevardin e Yjeve në Hollywood.

– Aktualisht, a jeni duke shkruar diçka?

Po, jam duke shkruar një roman, por këtë roman, nëse do të arrij të gjej sponsor ( më saktë, nëse do të arrij të “përkulem”) do përpiqem ta përkthej dhe ta botoj jashtë Shqipërisë. Nuk është për zgjedhjen time kjo gjë, por jam e detyruar. Unë e dua lexuesin shqiptar dhe dua vërtetë që romani im i dytë të mbërrijë në dorën e tij, por kur pashë se si u trajtua “Bulevardi i Yjeve” nga qarqe të caktuara, u neverita dhe nisur nga kjo, e mora këte vendim. Sigurisht që nuk do të të duan nëse nuk je si ata, nëse je e lirë dhe e pavarur… Dhe si e tillë; e pamenaxhueshme.

– Në roman apo krijimet te tjera, a e vishni veten me lëkurën e personazheve, apo nuk kanë të bëjnë fare me Arlinda Gumën personazhet?

Ngjarjet në roman janë të gjitha të krijuara, e si rrjedhojë edhe personazhet. Kur mbaj distancë me personazhet kam kuptuar se jam më e ftohtë dhe më e vërtetë. Sidoqoftë, më duket arrogancë të flas për veten në ato që shkruaj. Ndoshta, kur të shkoj nëntëdhjetë vjeç do ta bëj këtë, atëherë kur të bëhem një plakaruqe noprane me flokë të shpupuritur, duke ndjekur me vrasëse mizash fëmijët e lagjes që do të jene duke bërë zhurmë, pikërisht atëherë ndoshta do të shkruaj autobiografinë time. Por tani për tani më pëlqen të krijoj, të ndërtoj nga hiçi jetë të tjera.

– Si një shkrimtare e re në Shqipëri, si e shihni veten tuaj? Mundësitë që ju ofron…

Unë shoh zero mundësi në këtë vend. Atdheu im i ëmbël dhe i vuajtur, është peng i të paaftëve, mediokërve, të patalentuarve, dhe njerëzve pa shtyllë kurrizore. Madje, madje, gati po mendoj të kërkoj dhe unë ndonjë “azil artistik” në ndonjë vend tjetër. Nuk mund të ndërtosh asgjë këtu, edhe nëse ndodh, do të ta shkatërrojne patjetër. Nëse nuk kanë ndonjë shkak madhor për ta bërë, do të ta shkatërrojnë njëlloj për hobi… Le t’i themi gjërat siç janë. Themi që Shqipëria ka qenë fatkeqe, që historia, Europa ka qenë e padrejtë me të, por fatkqësia jonë më e madhe jemi vetë ne, është fakti që ne nuk e duam njëri- tjetrin… Kaq! Ёshtë e thjeshtë. Pa dashuri nuk mund të ndërtosh asgjë.

– Secili nga ne është i veçante dhe i pazëvendësueshëm, pa secilin nga ne bota do të ishte e mangët. Çfarë do i mungonte botës po të mos ishit ju?

Nuk më gënjen mendja se do i mungoja botës. Kjo pyetje më ngjan një pyetje- kurth, të detyron të delirosh, d.m.th. të bën të tregosh anët e mira të vetes, dhe unë nuk kam dëshirë të flas për to… Por, me pak sforcim po ju bëj qejfin dhe po ju përgjigjem; ndoshta botës do t’i mungonte (por edhe s’do t’i mungonte) një idealiste e pandreqshme… hëm… dhe paksa e zhgënjyer…e cila ka fatin e madh që nuk është bërë ende cinike… (ai dielli i bukur i fëmijërisë vazhdon ende ta mbajë ngrohtë…)